Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αστρονομικά ραντεβού της χρονιάς αναμένεται να ανανεώσουν οι λάτρεις του νυχτερινού ουρανού στο τέλος του μήνα. Η δεύτερη πανσέληνος του Μαΐου, ευρύτερα γνωστή με τον όρο «Μπλε Σελήνη», θα κορυφωθεί τις επόμενες ημέρες, προσφέροντας μια εξαιρετική ευκαιρία για παρατήρηση, παρά το γεγονός ότι το όνομά της κρύβει μια σημαντική επιστημονική παρεξήγηση.
Το επόμενο μεγάλο σεληνιακό ραντεβού έχει οριστεί για τις 31 Μαΐου ή για την ακρίβεια, τις πρώτες πρωινές ώρες της 1ης Ιουνίου. Αντίθετα με ό,τι αφήνει να εννοηθεί η ονομασία του, το φεγγάρι δεν πρόκειται να αλλάξει χρώμα ούτε να αποκτήσει γαλάζιες αποχρώσεις. Η χρήση του όρου «Μπλε Σελήνη» δεν σχετίζεται με την οπτική εμφάνιση του ουράνιου σώματος, αλλά αποτελεί καθαρά προϊόν του τρόπου με τον οποίο μετράμε τον χρόνο, των ιδιαιροτήτων του ημερολογίου μας και των σεληνιακών κύκλων.
Οι δύο ορισμοί της «Μπλε Σελήνης»
Στην αστρονομική κοινότητα και τη λαϊκή παράδοση συνυπάρχουν δύο διαφορετικοί ορισμοί για το φαινόμενο. Ο πρώτος και πιο παραδοσιακός είναι η λεγόμενη εποχική Μπλε Σελήνη, η οποία αναφέρεται αυστηρά στην τρίτη πανσέληνο μιας συγκεκριμένης αστρονομικής εποχής του έτους (π.χ. Άνοιξη ή Καλοκαίρι) που τυχαίνει να περιλαμβάνει συνολικά τέσσερις πανσελήνους αντί για τις συνηθισμένες τρεις. Η επόμενη εποχική Μπλε Σελήνη αναμένεται να καταγραφεί στις 21 Αυγούστου 2032.
Ο δεύτερος ορισμός, ο οποίος προέκυψε μεταγενέστερα εξαιτίας μιας δημοφιλούς παρερμηνείας του αρχικού κανόνα, ονομάζεται μηνιαία Μπλε Σελήνη. Αυτός αφορά τη δεύτερη πανσέληνο που συμπίπτει μέσα στον ίδιο ημερολογιακό μήνα. Στις μέρες μας, ο μηνιαίος αυτός ορισμός έχει γίνει πλήρως αποδεκτός ως έγκυρη εναλλακτική ονομασία. Η επικείμενη πανσέληνος της 31ης Μαΐου ανήκει ακριβώς σε αυτή την κατηγορία, καθώς ακολουθεί την πρώτη πανσέληνο που σημειώθηκε στις αρχές του ίδιου μήνα.
Μια «Μικροσελήνη» στον ουρανό
Πέρα από τη σπάνια ονομασία της, η συγκεκριμένη πανσέληνος θα παρουσιάζει και ένα ιδιαίτερο γεωμετρικό χαρακτηριστικό: θα είναι μια «μικροσελήνη» (micromoon), δηλαδή μία από τις μικρότερες σε μέγεθος πανσελήνους ολόκληρου του έτους. Αυτό συμβαίνει επειδή ο φυσικός μας δορυφόρος θα βρίσκεται στο απόγειό του, δηλαδή στη μεγαλύτερη δυνατή απόσταση από τον πλανήτη μας κατά τη διάρκεια της τροχιάς του.
Το φαινόμενο αυτό είναι το ακριβώς αντίθετο από τη δημοφιλή «υπερπανσέληνο» (supermoon), κατά την οποία το φεγγάρι βρίσκεται στο περίγειο (την κοντινότερη απόσταση). Εξαιτίας αυτής της απόστασης, η μικροσελήνη του Μαΐου θα φαίνεται περίπου 7% μικρότερη σε σύγκριση με μια μέση πανσέληνο και 12% έως 14% μικρότερη από μια τυπική υπερπανσέληνο, κάτι που μπορεί να γίνει αντιληπτό από έμπειρους παρατηρητές ή μέσω φωτογραφικών φακών.
Σημείωση Παρατήρησης: Η Μπλε Σελήνη θα είναι πλήρως ορατή στον νυχτερινό ουρανό τις πρώτες πρωινές ώρες της Δευτέρας, 1ης Ιουνίου, με ακριβή ώρα μέγιστης φωτεινότητας στις 04:06 το πρωί. Θα ανατείλει με κατεύθυνση προς τον λαμπρό, κοκκινωπό αστέρα Αντάρη στον αστερισμό του Σκορπιού, προτού συνεχίσει την τροχιά της εισερχόμενη στον αστερισμό του Οφιούχου.
Γιατί εμφανίζεται το φαινόμενο;
Αν και στην αγγλική γλώσσα χρησιμοποιείται ευρέως η παροιμιώδης έκφραση «once in a blue moon» για να περιγράψει γεγονότα που συμβαίνουν εξαιρετικά σπάνια, από καθαρά αστρονομική άποψη το φαινόμενο επαναλαμβάνεται με σχετική σταθερότητα. Η Σελήνη χρειάζεται περίπου 29,5 ημέρες για να ολοκληρώσει έναν πλήρη κύκλο των φάσεών της (από τη μια πανσέληνο στην επόμενη). Ένα τυπικό έτος περιλαμβάνει 12 πανσελήνους, οι οποίες αντιστοιχούν σε 354 ημέρες συνολικά.
Επειδή το ημερολογιακό έτος διαρκεί 365 ημέρες, δημιουργείται ένα μικρό χρονικό πλεόνασμα. Αυτή η διαφορά συσσωρεύεται σταδιακά, με αποτέλεσμα κάθε περίπου 2,5 χρόνια να προστίθεται μια 13η πανσέληνος στο έτος, η οποία ονομάζεται Μπλε Σελήνη. Λόγω της μικρής του διάρκειας, ο Φεβρουάριος (28 ή 29 ημέρες) είναι ο μοναδικός μήνας που δεν μπορεί ποτέ να φιλοξενήσει μηνιαία Μπλε Σελήνη, ενώ όταν ο Φεβρουάριος στερείται εντελώς πανσελήνου, το φαινόμενο ονομάζεται «Μαύρη Σελήνη».
Όταν το φεγγάρι γίνεται… πραγματικά μπλε
Σε εντελώς εξαιρετικές περιπτώσεις, η Σελήνη μπορεί πράγματι να αποκτήσει κυριολεκτικά μπλε ή γαλαζοπράσινο χρώμα, όμως αυτό οφείλεται αποκλειστικά σε γήινα ατμοσφαιρικά φαινόμενα και όχι σε αστρονομικά αίτια. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα καταγράφηκε το 1883, μετά την τρομακτική έκρηξη του ηφαιστείου Κρακατόα στην Ινδονησία.
Τότε, τεράστιες ποσότητες ηφαιστειακής στάχτης υψώθηκαν έως και 80 χιλιόμετρα στην ατμόσφαιρα. Τα μικροσκοπικά σωματίδια λειτούργησαν ως φυσικό φίλτρο, διαχέοντας το κόκκινο φως και επιτρέποντας μόνο στις μπλε αποχρώσεις να περάσουν, κάνοντας το φεγγάρι να φαίνεται έγχρωμο για μήνες. Παρόμοια σπάνια φαινόμενα έχουν αναφερθεί στο παρελθόν μετά από μεγάλες εκρήξεις ηφαιστείων, όπως του Ελ Τσιτσόν στο Μεξικό (1983), του Όρους της Αγίας Ελένης στις ΗΠΑ (1980) και του Πινατούμπο στις Φιλιππίνες (1991).
