Του Παναγιώτη Λιάκου
Αλλάζει κανάλια, με βλέμμα παγωμένο,
σωτήρα αναζητεί,
το κανάλι μηδέν παρακολουθεί.
Στίχοι από το τραγούδι «She Watch Channel Zero?!» του συγκροτήματος Public Enemy. Περιλαμβάνεται στο LP «It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back» (1988, Def Jam Recordings)
Οι Public Enemy είναι ένα συγκρότημα που αποτελεί σημείο αναφοράς για το μουσικό είδος hip hop. Τα τραγούδια τους ξεχωρίζουν και για τα ιδιαίτερα σκληρά μοτίβα τους και -κυρίως- για τους έντονα πολιτικοποιημένους στίχους, στους οποίους καυτηριάζονταν και οι φυλετικές διακρίσεις και η διγλωσσία των καθεστωτικών ΜΜΕ των ΗΠΑ. Στο τραγούδι «She Watch Channel Zero?!» (σε ελεύθερη απόδοση «παρακολουθεί το κανάλι μηδέν») περιγράφεται η ισοπέδωση της ζωής μιας γυναίκας που έχει παραδώσει τα κλειδιά της συνείδησής της σε όποιον και ό,τι βλέπει στην τηλεόραση. Οι στίχοι του ξεκινούν με τη φράση «είσαι τυφλή, μωρό μου, τυφλώνεσαι από αυτό που είσαι, επειδή βλέπεις σκουπίδια». Η γυναίκα τηλεθεατής έχει μηδενίσει τις κοινωνικές επαφές και σχέσεις της επειδή η πλύση εγκεφάλου που έχει υποστεί μέσω της τηλεόρασης την έχει καταστήσει απαθή με τους αληθινούς ανθρώπους. Το γνήσιο την απωθεί. Ψάχνει μόνο για τα πρότυπα που προβάλλονται από τη μικρή οθόνη. Το μοναδικό όπλο που της απέμεινε στη ζωή για να παλέψει, καθηλωμένη στον καναπέ της, είναι ένα τηλεκοντρόλ.
Αν διαβάσει κάποιος με προσοχή το σύνολο των στίχων, θα σχηματίσει την εντύπωση ότι οι Public Enemy δεν άντλησαν έμπνευση μόνο από την εποχή τους, αλλά βρήκαν τρόπο και παρακολούθησαν σε… τηλεοπτική εκπομπή και τη δική μας, όπου οι άνθρωποι αποσυνδέονται από τη ζώσα πραγματικότητα και παγιδεύονται σε οθόνες, αναζητώντας ανύπαρκτους ήρωες.
Τον ρόλο της τηλεόρασης των παρελθουσών δεκαετιών έχουν αναλάβει τώρα οι οθόνες των «έξυπνων» τηλεφωνικών συσκευών και των υπολογιστών. Απαθείς καταναλωτές εντυπώσεων έχουν τον δείκτη του δεξιού ή αριστερού χεριού κολλημένο πάνω στην οθόνη και σκρολάρουν μαγεμένοι πάνω σε διαφημίσεις, τίτλους ειδήσεων, φωτογραφίες και μικρής διάρκειας βίντεο. Κι όποτε δεν έχουν τον δείκτη πάνω στην οθόνη, έχουν το ποντίκι του υπολογιστή φωλιασμένο στην παλάμη τους και κλικάρουν αδιάκοπα. Ψάχνουν κάτι που αγνοούν σε ωκεανούς γεμάτους τίποτα. Έχουν απολέσει την ταυτότητά τους και την αναζητούν εκεί όπου δεν υφίσταται. Περιμένουν να βρουν ήρωες στο τελευταίο μέρος που θα μπορούσαν να υπάρχουν: στις οθόνες. Στο βασίλειο του κάλπικου δεν υπάρχει αυθεντικότητα. Το μόνο που υφίσταται είναι ο εθισμός στις εντυπώσεις. Η συνήθεια της βραχύβιας απόλαυσης του like, της εναλλαγής έντονων χρωμάτων, των κραυγαλέων τίτλων, των χαζών βίντεο.
Ο Jaron Lanier είναι ένας από τους πρωτοπόρους της επιστήμης των υπολογιστών. Θεωρείται εις εκ των «πατέρων» του τομέα του κλάδου της εικονικής πραγματικότητας. Στο βιογραφικό του μπορεί να δει κάποιος προϋπηρεσία στην Atari και την Microsoft, καθώς και διδασκαλία σε περίβλεπτα πανεπιστήμια. Το 2010 το «TIME» τον είχε εντάξει στη χορεία των 100 ανθρώπων με τη μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο. Η άποψή του υπολογίζεται όσο λίγες στον τομέα του προγραμματισμού. Έχει συγγράψει πέντε βιβλία. Επιπλέον ασχολείται με τη μουσική σύνθεση. Όμως τα τελευταία χρόνια έχει βαλθεί να απαλλάξει όσο περισσότερους μπορεί από τον εθισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το σκεπτικό του το εξηγεί πλήρως στο βιβλίο «Ten Arguments for Deleting Your Social Media Accounts Right Now» (10 Λόγοι για να Διαγράψετε Αμέσως τους Λογαριασμούς σας στα Social Media), που κυκλοφόρησε το 2018. Εκεί εξηγεί πώς πλατφόρμες όπως το facebook και η Google δεν είναι τίποτε άλλο παρά «μηχανές τροποποίησης της συμπεριφοράς μας».
Ο Lanier εκθέτει τα βασικά σημεία της θεωρίας του στις διαλέξεις και τις συνεντεύξεις που κατά καιρούς παραχωρεί. Σε μία* απ’ αυτές επισημαίνει και το πρόβλημα αλλά και τη λύση του. Ένα μείζον πρόβλημα είναι το εξής: «Αυτό που με ανησυχεί και εσύ -εξ ορισμού- δεν το γνωρίζεις είναι η μετατροπή της συμπεριφοράς σου. Πραγματοποιείται με πολύ δόλιο τρόπο και σταδιακά, μέσω της χρήσης των τεχνικών του συμπεριφορισμού – ένας επιστημονικός κλάδος που μελετά πώς να αλλάζει τη συμπεριφορά οργανισμών όπως ο… άνθρωπος. […] Οι άνθρωποι, γενικά, είναι εθισμένοι. Ο εθισμός αυτός από τεχνική άποψη είναι παρόμοιος με εκείνον του τζόγου. Όταν κάποιος εθίζεται στον τζόγο, δεν θέλει να το πιστέψει. Νομίζει ότι μπορεί να το ελέγξει, αλλά δεν μπορεί. Έτσι, αφού πάρα πολλοί είναι εθισμένοι σε αυτά τα μέσα, όταν τους μιλάς για αυτό, είναι εξαιρετικά δύσκολο να το καταλάβουν επειδή είναι εθισμένοι. Βασικά, είναι σαν να είσαι υπνωτισμένος αλλά από έναν υπνωτιστή που δουλεύει για κάποιον άλλον! Είναι μια παράξενη κατάσταση».
Και η λύση είναι απλή, ιδιαίτερα απλή, αλλά όχι πάντα εύκολη: «Έρευνες έχουν αποδείξει ότι, αν εγκαταλείψεις τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, γίνεσαι πιο ευτυχισμένος, πιο παραγωγικός, έχεις περισσότερο χρόνο. Αυτό, όμως, ίσως είναι το λιγότερο. Όταν κάποιοι μπορέσουν και το κάνουν αυτό, η κοινωνία γύρω τους βελτιώνεται. Γίνεται πιο γαλήνια και οι άνθρωποι τείνουν να πιστεύουν περισσότερο στα γεγονότα. […] Το εκπληκτικό είναι ότι η τεχνολογία κατόρθωσε να επιδεινώσει κάθε “στρώμα” της ζωής των ανθρώπων, αλλά αφού υπάρχει εθισμός, είναι δύσκολο να γίνει η διαπίστωση».
Είναι ώριμος, λοιπόν, ο καιρός να αφήσουμε την εικονική πραγματικότητα στον… κόσμο της και να ξαναθυμηθούμε τον χειροπιαστό κόσμο και τους ανθρώπους που μας περιβάλλουν. Ας αποσυντονιστούμε από το μηδέν…
*Jaron Lanier, απόσπασμα από συνέντευξη που παραχώρησε στο TRT World στις 14 Σεπτεμβρίου 2019.
