Σήμερα είναι ακόμη αναγκαία η συμβολή του στην αντίληψη του βαθύτερου εαυτού μας ως ανθρώπινα όντα, στην παιδεία και την ψυχαγωγία των επόμενων γενιών
Της Μάγδας Αναγνωστή*
Στα Τρίκαλα, στον πολιτιστικό πολυχώρο που είναι πανελλήνια γνωστός με το όνομα Μουσείο Τσιτσάνη, φιλοξενείται από τον περασμένο Ιανουάριο και μέχρι το τέλος Μαΐου μια έκθεση με θέμα τον διαχρονικό και οικουμενικό Αίσωπο, που με το έργο του δεν έπαψε ποτέ να επηρεάζει την παγκόσμια σκέψη και θα εξακολουθεί και στο μέλλον. Σήμερα δε θα πρέπει να τονίσουμε πως είναι ακόμα πιο επίκαιρη και αναγκαία η συμβολή του στη σύγχρονη φιλοσοφική και την οικολογική σκέψη, στην αντίληψη του βαθύτερου εαυτού μας ως ανθρώπινα όντα, στην παιδεία και την ψυχαγωγία των επόμενων γενιών. Η έκθεση αναπτύσσεται στο ισόγειο του κεντρικού κτιρίου, εκεί όπου το δίδυμο (αντρικό και γυναικείο) οθωμανικό λουτρό, κτίριο του 16ου αιώνα, που πιθανολογείται ως έργο του περιφημότερου αρχιτέκτονα της οθωμανικής εποχής, του ελληνικής καταγωγής εξισλαμισμένου Σινάν Πασά. Το κτίριο αποκαλύφθηκε μετά την απομάκρυνση των πρώην Φυλακών Τρικάλων από τον χώρο, στα 2006. Η αναστήλωσή του διήρκεσε περίπου τέσσερα χρόνια. Στη συνέχεια λειτουργεί ως επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος και ταυτόχρονα ως χώρος εκθέσεων, υπό την εποπτεία και ευθύνη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Τρικάλων. Διαθέτει πέντε μεγάλες αίθουσες και αυτό επιτρέπει την ανάπτυξη απαιτητικών σχεδιασμών.
Πρακτικά ο χώρος δεν είναι κι από τους ευκολότερους για το στήσιμο μιας έκθεσης. Παρουσιάζει πολλές ιδιαιτερότητες και απαγορεύσεις, οι οποίες προκαλούν αντίστοιχες δυσκολίες στο «στήσιμο». Για παράδειγμα, απαγορεύεται να ακουμπήσει οτιδήποτε στους τοίχους, οι οποίοι, έτσι κι αλλιώς, είναι τόσο πολύχρωμοι που χωρίς ειδική επιλογή τοποθέτησης μπορούν να επιβληθούν πάνω στα εκθέματα και να τα «θάψουν». Επιπλέον μέσα σε όλες τις αίθουσες υπάρχουν αρχιτεκτονικά και οικοδομικά στοιχεία των οποίων η θέα δεν επιτρέπεται (και λογικά) να παρεμποδιστεί, καθώς και επεξηγηματικές πινακίδες, συχνά τοποθετημένες στο μέσο ενός μεγάλου τοίχου, ακόμα και οθόνες τηλεόρασης, ή κάποια μόνιμα εκθέματα γύρω από τη λειτουργία του χώρου ως φυλακή. Από την άλλη, όπως συμβαίνει μερικές φορές σε τέτοιες περιπτώσεις, η προσπάθεια για την υπέρβαση των δυσκολιών οδηγεί σε απρόσμενους συνδυασμούς και ευρηματικές λύσεις που καταλήγουν σε καλύτερα αισθητικά αποτελέσματα.
Η συγκεκριμένη έκθεση στηρίχτηκε σε δύο κυρίως άξονες. Ο πρώτος είναι τα βιβλία για παιδιά με μύθους του Αισώπου (και των ακολούθων του), κυρίως κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, παρμένα από την πολύ μεγάλη και συστηματική οικογενειακή συλλογή ελληνόφωνου (και όχι μόνο) εξωσχολικού βιβλίου για παιδιά. Πρέπει να τονίσουμε πως τα βιβλία αυτά είναι πολυτονικά, με στοιχειοθέτηση στο χέρι και εικονογράφηση λιθόγραφη ή όφσετ, δηλαδή εξ ορισμού μουσειακά, αφού η επανεκτύπωσή τους είναι πλέον αδύνατη. Ο δεύτερος άξονας είναι εικαστικά έργα με θεματογραφία από τον Αίσωπο και τους μύθους του με τρεις κυρίως υπο-ομάδες: 1) Τη σειρά των σημαντικών χαλκογραφιών (οκτώ τον αριθμό), με μαύρο μελάνι ή σέπια, του αείμνηστου σπουδαίου χαράκτη Παναγιώτη Γράββαλου (1933-1914), καθώς και ένα σπάνιο δοκίμιο έγχρωμης χαλκογραφίας του μύθου «Ζευς και όφις». 2) Χρωμολιθόγραφα πανό από τις 10ετίες του ’40, του ’50 και του ’60, πάντα με μύθους του Αισώπου, που χρησιμοποιούνταν ως εποπτικό – εκπαιδευτικό ή και διακοσμητικό υλικό στα δημοτικά σχολεία της εποχής. 3) Τη σειρά 16 πρωτότυπων ελαιογραφιών που δημιούργησε ο πολύ γνωστός ναΐφ ζωγράφος Νώντας Ρεντζής, ύστερα από προτροπή και επιμονή δική μας, ειδικά για την έκθεση. Θεωρήσαμε πως η αθωότητα και η παραμυθιακή ατμόσφαιρα που χαρακτηρίζουν τα έργα των ναΐφ αποτελούν την ιδανική εικαστική προσέγγιση των μύθων. Εκτιμούμε, δε, πως το αποτέλεσμα δικαίωσε την επιλογή και πως ο Ρεντζής στάθηκε ορθός δίπλα στον Αίσωπο.
Κορυφαίος πίνακας, η απεικόνιση του Αισώπου εν μέσω των ζώων του κόσμου του, πίνακας που κοσμεί και το εξώφυλλο του συνοδευτικού λευκώματος. Το λεύκωμα εξέδωσε το Μουσείο Τσιτσάνη, έχει τίτλο «Ο Αίσωπος κάποτε και τώρα», γράφτηκε από κοινού με τον σύζυγό μου, δρα Δημήτρη Αναγνωστή, με πρόλογο του ομ. καθ. ΕΚΠΑ Ιωάννη Θ. Μάζη, και χορηγείται δωρεάν σε σχολεία και δημόσιες βιβλιοθήκες. Έχει πάνω από 200 σελίδες, εκ των οποίων οι 40 απεικονίζουν έγχρωμα ένα σημαντικό μέρος των εκθεμάτων και φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν καλό οδηγό στον αισώπειο χώρο. Με την ευκαιρία θέλουμε να ευχαριστήσουμε τον φίλο Νίκο Παπουτσόπουλο, που είχε την ευγένεια να γράψει τόσο θερμά λόγια στη βιβλιοκριτική του σε προηγούμενο φύλλο της εφημερίδας.
Μια πολύ σύντομη (αναγκαστικά λόγω δημοσιογραφικών περιορισμών) και ίσως κάπως άχαρη περιγραφή – απαρίθμηση των εκθεμάτων, νομίζω, θα μπορούσε να δώσει μια πρώτη εικόνα σε όσους δεν είχαν τη δυνατότητα να επισκεφτούν την έκθεση. Αρχίζουμε από την είσοδο, όπου δεσπόζει μια φωτογραφία από τον εμβληματικό πίνακα του Βελάσκεθ «Αίσωπος», σε κλίμακα 1:2, πάνω από τον τίτλο της έκθεσης «Αίσωπος, παραμυθάς ή φιλόσοφος;», στον οποίο το βιβλίο δίνει την απάντηση: και παραμυθάς και φιλόσοφος. Συνοδεύεται, δε, από ορισμένα εμβληματικά δοκίμια πάνω στην αισώπεια έρευνα.
Στην πρώτη αίθουσα εκτίθενται οκτώ από τους πίνακες του Ρεντζή αλλά και το εξαίρετο κεραμικό γλυπτό «Η κερδώ – η κυρα-Μάρω», της Άννας Λεοντή. Οι υπόλοιποι παρουσιάζονται στην επόμενη, δεύτερη αίθουσα. Μια γρήγορη αναφορά στη μεγάλη οριζόντια βιτρίνα της αίθουσας αυτής, κάτω από τον τίτλο «Από το 1674 έως σήμερα»: παρουσιάζονται μερικές σημαντικές και σπάνιες εκδοτικές στιγμές, τόσο για τους μύθους του Αισώπου όσο και των ακολούθων του. Θα αναφέρουμε τη δίγλωσση (ελληνικά – λατινικά) έκδοση της Οξφόρδης το 1674, η οποία όμως περιλαμβάνει και κάποιους μύθους στα αραβικά και τα εβραϊκά, την 1η έκδοση των μύθων του Βαβρία, την έκδοση του βίου του Αισώπου («και άλλα τινά πάνυ ωφέλιμα»), κατά Μάξιμο Πλανούδη, από τον Γλυκύ στη Βενετία το 1832, τους μύθους του Φαίδρου σε μετάφραση το 1885 κ.ά. Εκεί θα δούμε τις πρώτες ελληνικές εκδόσεις για παιδιά των Λα Φοντέν και Κριλόφ, το 1863 και στο 1892, αντίστοιχα. Ειδική μνεία κάνουμε για τη σειρά οκτώ γραμματοσήμων του 1987, που σχεδίασε και πάλι ο Γράββαλος, επικολλημένων σε φακέλους πρώτης ημέρας κυκλοφορίας, αλλά και στα υπέροχα νομίσματα με μύθους που έκοψε η Τράπεζα της Ελλάδος το 2024-25. Μια ολόκληρη βιτρίνα καταλαμβάνουν γαλλικές εκδόσεις του Λα Φοντέν, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τον Μεσοπόλεμο, υπέροχα εικονογραφημένες, το ίδιο και οι σειρές της Άγκυρας των πλούσια εικονογραφημένων μύθων (8 + 16 βιβλία) από τις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Τέλος, την αίθουσα συμπληρώνει μια βιτρίνα όπου εκτίθεται ζωόμορφα μπουκάλια από οινοπνευματώδη ποτά, γυάλινα ή πορσελάνινα, από το ’60 και το ’70, όπου παρελαύνουν οι κυριότεροι ήρωες του ζωικού μυθικού βασιλείου του Αισώπου.
Στην 3η αίθουσα εκτίθενται, μεταξύ άλλων, τα χαρακτικά του Π. Γράββαλου για τα οποία μιλήσαμε προηγουμένως: επτά χαλκογραφίες με μύθους και η χαρακτική απόδοση της γνωστής προτομής του Αισώπου, περιστοιχισμένη από τα ζώα-ήρωές του. Στην ίδια αίθουσα θα δούμε την πρωτότυπη εικονογράφηση (ακουαρέλες) παιδικών βιβλίων και διάφορα αντικείμενα καθημερινής χρήσης από το τέλος του 19ου αιώνα μέχρι περίπου τη δεκαετία ’50 που αντλούν το θέμα τους από τον μυθικό κόσμο του Αισώπου, με προέλευση προπαντός από τη Γαλλία και την Αγγλία, όπως, για παράδειγμα, πορσελάνινα διακοσμητικά πιάτα τοίχου, κεντημένα μαξιλαράκια και διάφορα άλλα που αποκαλούνται συλλήβδην με τη γαλλική λέξη curiositees: μπιμπελό από ελεφαντόδοντο ή κέρατο βουβαλιού, ένα σπάνιο καμέο με την προτομή του Αισώπου μόλις 2,5 εκ., τα περίφημα ανάγλυφα βικτοριανά κουμπιά από μπρούντζο, γαλλικό σταμπωτό στο χέρι, πάνω σε λινό ύφασμα, που συναντούσες παλαιότερα συχνά στη διακόσμηση τραπεζαριών στα μέσα του 20ού αιώνα. Θα αναφερθούμε ειδικότερα σε μια πλήρη σειρά από 24 κάρτες με μύθους που έβρισκε κανείς μέσα σε κουτιά τσιγάρων πολυτελείας, το 1931. Θα δούμε, επίσης, πολλά ελληνικά παιδικά βιβλία, προπολεμικά και μέχρι περίπου το 1960, μερικά εκ των οποίων εξαιρετικά σπάνια (π.χ. ιδιωτικές εκδόσεις), με αντίγραφα και από την εσωτερική τους εικονογράφηση. Τέλος, θα συναντήσουμε την πρώτη και παλαιότερη ομάδα 12 σχολικών πανό, από τη δεκαετία των ’40 κυρίως, με την ευαίσθητη ζωγραφική του Γεράσιμου Γρηγόρη (1907-1985), που μιλάει ιδιαίτερα στην καρδιά των μικρών παιδιών. Τα πανό εκτίθενται κάτω από τον γενικό τίτλο «Ένας μύθος – τέσσερις εικόνες».
Στην 4η, τελευταία αλλά εξίσου σημαντική αίθουσα εκτίθενται τα νεότερα πανό, από τη δεκαετία του ’60, αγγλόφωνα βιβλία από τη Μεγάλη Βρετανία και την Αμερική, δίσκοι βινυλίου, 45 ή 33 στροφών, μεταξύ των οποίων η σειρά της Columbia με τα εξαιρετικά εξώφυλλα styl deco, βιβλία με τους μύθους του Κριλόφ για παιδιά, από την πρώην ΕΣΣΔ, Ρωσία, Ουκρανία και Βουλγαρία, στο κυριλλικό αλφάβητο, αλλά και τα παραμύθια του τεράστιου Λέοντα Τολστόι, που συμπεριέλαβε στη συλλογή του αρκετούς μύθους του Αισώπου. Εκτίθενται, επίσης, πολλά ελληνικά παιδικά βιβλία, μερικά μάλιστα από επίγονους του Αισώπου, με σημαντικότερο ένα αυθεντικό αντίτυπο του περίφημου «Παγωνιού», των Παπαντωνίου – Κεφαλληνού, του ωραιότερου ελληνικού παιδικού βιβλίου που εκδόθηκε ποτέ, ένα από τα ωραιότερα παγκοσμίως, με έγχρωμες ξυλογραφίες τυπωμένες στο χέρι, το 1942, καθώς και το ημερολόγιο που εκδόθηκε 50 χρόνια μετά από την Εθνική Τράπεζα. Στη συνέχεια τρεις βιτρίνες περιλαμβάνουν παιχνίδια όπως παζλ με ξύλινους κύβους από το ’30 από το Βέλγιο, ένα διόραμα με τον Αίσωπο ανάμεσα σε ανθισμένα δέντρα και λουλούδια, περιτριγυρισμένο από τους ήρωές του, ενώ κάπου μακριά ο ψεύτης βοσκός φωνάζει «λύκος στα πρόβατα», φτιαγμένο εξ ολοκλήρου από play mobils, την κυρα-Μάρω και το λελέκι, κεραμικά φτιαγμένα από ένα παιδάκι κ.λπ. Για το τέλος αφήσαμε τη βιτρίνα με τις εξαιρετικά δημοφιλείς το ’50 και το ’60 μηχανές προβολής και ταινίες με θεματολογία αισώπεια. Το vewmaster από το Βέλγιο με αμερικανικά δισκάκια, αλλά και ένας σπάνιος προβολέας που λειτουργεί με δισκάκι vewmaster, τρεις διαφορετικοί προβολείς από Πολωνία και Βουλγαρία και δείγματα από ταινίες (filmstrips) της περίφημης εταιρίας Αργώ, όλα με τα κουτιά τους, αλλά και μία ολόκληρη ταινία φωτογραφημένη καρέ καρέ, τυπωμένη σε φωτογραφίες 10×15 εκ. Ιδού ο σπιτικός κινηματογράφος που δεν… κινείται.
Ελπίζουμε πως θα δοθεί η δυνατότητα επανέκθεσης το φθινόπωρο, πολλώ μάλλον που η προσέλευση μέχρι στιγμής υπήρξε αθρόα, προπαντός από σχολεία της κεντρικής και της βόρειας Ελλάδας.
*Αρχιτέκτων – συγγραφέας
