Το Κάιρο βράζει από ενθουσιασμό. Ο Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ, ο άνθρωπος που για εκατομμύρια Άραβες συμβολίζει την αντίσταση στη Δύση και το Ισραήλ, εμφανίζεται αποφασισμένος να παίξει το μεγαλύτερο χαρτί της καριέρας του.
Η απόφασή του είναι φαινομενικά απλή: κλείνει τα Στενά του Τιράν. Το ημερολόγιο γράφει 22 Μαΐου 1967.
Πρόκειται για μια κίνηση που μέσα σε λίγες ώρες αλλάζει τη γεωπολιτική ισορροπία της Μέσης Ανατολής και οδηγεί τον κόσμο στον Πόλεμο των Έξι Ημερών.
Γιατί τα Στενά του Τιράν δεν είναι απλώς μια στενή λωρίδα νερού ανάμεσα στη Χερσόνησο του Σινά και τη Σαουδική Αραβία. Είναι η μοναδική θαλάσσια πύλη του Ισραήλ προς την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό.
Όταν ο Νάσερ ανακοινώνει ότι κανένα ισραηλινό πλοίο — ή πλοίο που μεταφέρει στρατηγικά αγαθά προς το Ισραήλ — δεν θα περάσει από εκεί, το Τελ Αβίβ αντιλαμβάνεται αμέσως τι πραγματικά συμβαίνει:
Δεν πρόκειται για διπλωματική πρόκληση, αλλά για οικονομική ασφυξία. Και στη Μέση Ανατολή, η ασφυξία είναι πάντα αιτία πολέμου.
Η χώρα που έμενε χωρίς ανάσα
Το Ισραήλ του 1967 είναι μια χώρα περικυκλωμένη από εχθρικά κράτη και εξαρτημένη απόλυτα από τις θαλάσσιες αρτηρίες της περιοχής.
Το μικρό λιμάνι του Εϊλάτ, στο νότιο άκρο της χώρας, λειτουργεί σαν ζωτικός πνεύμονας. Από εκεί περνούν καύσιμα, πρώτες ύλες και εμπορεύματα που συνδέουν το Ισραήλ με την Ασία και την Αφρική. Και πάνω απ’ όλα περνά το πετρέλαιο.
Η απόφαση του Νάσερ δεν αποκλείει απλώς εμπορικά πλοία. Κόβει την ενεργειακή γραμμή ζωής του Ισραήλ. Για την ισραηλινή ηγεσία, το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: αν δεν αντιδράσει άμεσα, η χώρα θα μείνει στρατιωτικά παράλυτη μέσα σε ελάχιστες εβδομάδες.
Η λέξη που χρησιμοποιούν τότε οι Ισραηλινοί αξιωματούχοι είναι μία: «στραγγαλισμός».
Όταν το Ιράν τροφοδοτούσε το Ισραήλ
Και τότε εμφανίζεται η μεγάλη ειρωνεία της ιστορίας. Το 1967, ο βασικός ενεργειακός προμηθευτής του Ισραήλ δεν είναι κάποια δυτική δύναμη. Είναι το Ιράν.
Περίπου το 90% του πετρελαίου που καταναλώνει το Ισραήλ προέρχεται από το καθεστώς του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Η σχέση των δύο χωρών είναι τότε στενή, σχεδόν στρατηγική. Το Ιράν βλέπει στο Ισραήλ έναν χρήσιμο σύμμαχο απέναντι στον αραβικό εθνικισμό του Νάσερ.
Τα ιρανικά τάνκερ κατεβαίνουν τον Περσικό Κόλπο, διασχίζουν την Αραβική Θάλασσα και περνούν από τα Στενά του Τιράν για να φτάσουν στο Εϊλάτ.
Ο Νάσερ το γνωρίζει πολύ καλά. Κλείνοντας τα Στενά, δεν κάνει απλώς μια στρατιωτική επίδειξη ισχύος. Επιχειρεί να επιβάλει ένα ενεργειακό εμπάργκο που θα αφήσει τα ισραηλινά τανκς, τα μαχητικά και τον στρατό χωρίς καύσιμα.
Με άλλα λόγια, προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τη γεωγραφία ως όπλο μαζικής οικονομικής καταστροφής.
Το Τελ Αβίβ καταλαβαίνει ότι δεν έχει χρόνο. Στις 5 Ιουνίου 1967, μόλις δύο εβδομάδες αργότερα, εξαπολύει την αστραπιαία επίθεση που θα μείνει στην ιστορία ως ο Πόλεμος των Έξι Ημερών.
Μέσα σε λιγότερο από μία εβδομάδα, η Μέση Ανατολή αλλάζει χάρτη.
Τα στενά περάσματα που κρατούν όμηρο τον πλανήτη
Η κρίση του 1967 αποκαλύπτει κάτι που οι αγορές συχνά ξεχνούν. Η παγκόσμια οικονομία δεν στηρίζεται μόνο σε χρηματιστήρια, αλγόριθμους και κεντρικές τράπεζες.
Στηρίζεται σε λίγα, ασφυκτικά στενά περάσματα νερού. Τα λεγόμενα chokepoints. Σημεία όπου ολόκληρη η παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού συμπιέζεται μέσα σε λίγα χιλιόμετρα θάλασσας.
Τα Στενά του Τιράν είναι ένα από αυτά. Τα Στενά του Ορμούζ είναι το απόλυτο παράδειγμα. Το ίδιο και η Διώρυγα του Σουέζ, τα Στενά του Μάλακα ή το Μπαμπ ελ Μαντέμπ.
Όποιος ελέγχει αυτά τα περάσματα, μπορεί να επηρεάσει τις τιμές του πετρελαίου, τον πληθωρισμό, το κόστος μεταφορών και τελικά την πολιτική σταθερότητα ολόκληρων κρατών.
Γι’ αυτό και οι μεγάλες κρίσεις της Μέσης Ανατολής δεν αφορούν μόνο εδάφη ή ιδεολογίες. Αφορούν διαδρόμους, αφορούν βαλβίδες. Αφορούν τη δυνατότητα ενός κράτους να κλείσει — ή να ανοίξει — τη στρόφιγγα της παγκόσμιας οικονομίας.
Από το Τιράν στο Ορμούζ
Σχεδόν 60 χρόνια αργότερα, η ιστορία μοιάζει να επιστρέφει με ανατριχιαστικό τρόπο.
Μόνο που οι ρόλοι έχουν αντιστραφεί. Το Ιράν, που το 1967 προσπαθούσε να σπάσει τον αιγυπτιακό αποκλεισμό για να πουλήσει πετρέλαιο στο Ισραήλ, χρησιμοποιεί σήμερα ακριβώς την ίδια λογική πίεσης που είχε εφαρμόσει τότε ο Νάσερ.
Το επίκεντρο πλέον είναι τα Στενά του Ορμούζ – το πιο κρίσιμο ενεργειακό chokepoint του πλανήτη.
Από εκεί περνά καθημερινά περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου, μαζί με τεράστιες ποσότητες LNG από το Κατάρ και τις μοναρχίες του Κόλπου. Σε ορισμένα σημεία, το πέρασμα είναι τόσο στενό ώστε τα δεξαμενόπλοια κινούνται σχεδόν σε μία «θαλάσσια λεωφόρο» περιορισμένων χιλιομέτρων.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμη της Τεχεράνης. Το Ιράν δεν χρειάζεται απαραίτητα να κλείσει ολοκληρωτικά το Ορμούζ για να προκαλέσει παγκόσμιο σοκ. Αρκεί να δημιουργήσει αβεβαιότητα.
Μια κατάσχεση πλοίου. Μια επίθεση με drone. Μια ναρκοθέτηση ή απλά και μόνο μια απειλή.
Αμέσως εκτινάσσονται τα ασφάλιστρα των πλοίων. Αυξάνονται τα ναύλα. Οι traders ανεβάζουν τις τιμές του πετρελαίου. Οι αγορές τρέμουν τον πληθωρισμό. Οι κεντρικές τράπεζες ανησυχούν για νέο ενεργειακό σοκ.
Ακριβώς όπως το 1967. Μόνο που σήμερα οι συνέπειες δεν περιορίζονται στη Μέση Ανατολή. Ακουμπούν ολόκληρο τον πλανήτη.
Το «όπλο» της γεωγραφίας
Το μεγάλο μάθημα της 22ας Μαΐου 1967 είναι ίσως πιο επίκαιρο σήμερα από ποτέ. Στη Μέση Ανατολή, η γεωγραφία δεν είναι φόντο της ιστορίας. Είναι το ίδιο το όπλο.
Ένα στενό πέρασμα λίγων χιλιομέτρων μπορεί να προκαλέσει πόλεμο, να καταρρεύσουν κυβερνήσεις, να εκτιναχθεί ο πληθωρισμός και να αλλάξει ο παγκόσμιος οικονομικός χάρτης.
Ο Νάσερ πίστεψε ότι μπορούσε να γονατίσει το Ισραήλ σφίγγοντας τη θηλιά στα Στενά του Τιράν.
Αντί γι’ αυτό, άναψε τη σπίθα ενός πολέμου που άλλαξε τη Μέση Ανατολή για πάντα.
Και σήμερα, κάθε φορά που η Τεχεράνη απειλεί τα Στενά του Ορμούζ, η διεθνής κοινότητα θυμάται εκείνη την ημέρα του 1967.
Γιατί οι πόλεμοι στην περιοχή μπορεί να ντύνονται με θρησκευτικά, εθνικά ή ιδεολογικά συνθήματα. Στον πυρήνα τους, όμως, σχεδόν πάντα κρύβεται η ίδια μάχη: Ποιος ελέγχει τις θαλάσσιες αρτηρίες του πλούτου.
