Της Αθηνάς Σχινά*
Εδώ και χρόνια ο Νίκος Καλαφάτης μάς εκπλήσσει με το ανεξάντλητο κέφι και τη χαρισματική του αισιοδοξία, που συνδυάζεται με το βάθος της σκέψης του, το εύρος της παιδείας και την καλλιέργεια που διαθέτει. Το ευδιάκριτα πηγαίο του ταλέντο γίνεται φανερό μέσα από την αισθαντικότητά του, την ανεπανάληπτη ευρηματικότητά του, την ποικιλόμορφη επίσης φαντασία του, το λεπτό του χιούμορ, που το παντρεύει με τη στωικότητα και την ποιητική του διάθεση, αγαπώντας τη φύση και, μέσα από αυτήν, ολόκληρη τη ζωή.
Ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης, που από τα πρώτα του βήματα ξεχώρισε για την εκφραστική του πολυμέρεια και βραβεύτηκε για τις ποιότητες των έργων του, ζει μέσα από τη φύση και για την ίδια τη φύση, παρατηρώντας την ανελλιπώς και σε όλες της τις λεπτομέρειες νυχθημερόν, σε κάθε μάλιστα εποχή του χρόνου, πόσο μάλλον την άνοιξη. Θα έλεγα πως τη φύση την έχει κάνει το alter ego του και αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς του. Παράλληλα, γνωρίζει με εμφανή επάρκεια τις τεχνοτροπικές διαπραγματεύσεις στη γλώσσα της ζωγραφικής, της γλυπτικής και της χαρακτικής, καθώς και τις δυνατότητες κάθε υλικού που επιλέγει να επεξεργαστεί. Τα «ευρήματά» του αφορούν διάφορα object trouves που βρίσκει και κινητοποιούν τη φαντασία του (όπως είναι μέταλλα, ξύλα, σκοινιά, βίδες, φτερά κλπ.), καθώς αυτά τα μεταπλάθει και τα αναμορφώνει, συνδυάζοντάς τα απροσδόκητα με τα υπόλοιπα.
Η έρευνα του Νίκου Καλαφάτη σχετικά με τα διαχειριζόμενα υλικά του (μολονότι επιδιώκει μια κάποια αναγνωρισιμότητα με τα πλάσματα του ζωικού βασιλείου και τη φύση στα γλυπτοζωγραφικά του έργα) τον κάνει, παρά τις προσομοιώσεις του, να απομακρύνεται από κάθε μορφής εγκεφαλισμούς κι επιδειξιμανίες. Αντίθετα, ο καλλιτέχνης μεταγγίζει συναισθαντική αμεσότητα στα έργα του -τα οποία δημιουργούν μικρότερα ή μεγαλύτερα «περιβάλλοντα»-, καθώς ο ίδιος μετριάζει συνειδητά τον ελεγχόμενο λυρισμό του με την αινιγματικότητα, τη γλαφυρότητα και την παραδοξότητα των μορφών του.
Οι μορφές του συχνά συνδυάζουν μέσα από τον σχεδιασμό τους τα ευφρόσυνα χρώματα, τη γλυπτικότητα των όγκων και την εναρμονιζόμενη ρυθμικότητα της υφολογίας τους, όπως επίσης τον ήχο με το φως, όπου αυτά τα στοιχεία είναι απαραίτητα.
Κατά τα άλλα, ο Νίκος Καλαφάτης είναι λιτός ως προς την εσωτερική συνθετική του οικονομία, κάνοντας τα έργα του χωροδυναμικά να αναπνέουν, αφήνοντάς μας να θαυμάζουμε την εντυπωσιακή μυθοπλοκή που κάθε φορά στήνει, μέσα από την υποβλητική του δεξιοτεχνία.
Μέσα από δέντρα, κλαδιά, άνθη, καρπούς και φυλλώματα πετούν, στέκουν, σκαρφαλώνουν απρόβλεπτα και οριακά ισορροπούν διαφόρων ειδών πουλιά, συνηθισμένα μα περισσότερο εξωτικά, μαζί με ποικίλα ζωύφια, σκαθάρια, έντομα και κάθε λογής πετεινά του ουρανού, μα προπαντός της φαντασίας, αφυπνίζοντάς την παράλληλα με εκείνην της πλάσης. Πρόκειται για την Primavera, την «πρώτη αρχή» αναγέννησης της φύσης και της ανθρώπινης συνείδησης, σχετικά με τη βαθύτερη «αλήθεια» (vera) που φέρει εντός της (κάθε ψυχή), διανύοντας μέσα από την «πράξη της ζωής» τον δρόμο για τη λυτρωτική πραγμάτωσή της, σύμφωνα με τη νεοπλατωνική μας φιλοσοφία.
Σε αυτή του την ενότητα ο Νίκος Καλαφάτης, με βάση τα πουλιά και τα έντομά του, που ορισμένα από αυτά υποσημαίνουν και κάποιες ανθρώπινες ιδιότητες (όπως π.χ. υπερηφάνεια, ματαιοδοξία, αλαζονεία, κοινωνική υποκρισία κλπ.), κάνει μια έμμεση αναφορά -αλλά μέσα από διαφορετικό κάπως πλαίσιο- στον Αίσωπο και στους παροιμιομύθους του, που τόσο άρεσαν στους προγόνους μας διαχρονικά.
Ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης θα έλεγα, για την περίσταση αυτή, πως κάνει μεγαλύτερη αναφορά (λόγω της ευφρόσυνης και ερωτικά διάχυτης ατμόσφαιρας, όπως αυτή αποτυπώνεται στο σύνολο των έργων του) στον πρώτο Ευρωπαίο μυθιστοριογράφο, τον Λόγγο, που έζησε στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. στη Λέσβο (προφανώς στη Μήθυμνα) κι έγραψε έναν ύμνο στον έρωτα φύσης και ζωής, όπως διατυπώνεται στο αλληγορικό του τετράτομο έργο «Δάφνις και Χλόη».
Ο Δάφνις, στο μυθιστόρημα του Λόγγου, παρουσιάζεται ως ο μεταμορφωμένος Απόλλων, γιος του Διός και κατ’ ουσίαν του Ήλιου, και Χλόη είναι το προσωνύμιο της μεταμορφωμένης Περσεφόνης (ή, κατ’ άλλους ερευνητές, της Δήμητρας). Σημασία πάντως έχει ότι ο Νίκος Καλαφάτης, με ένα υπομειδίαμα χαράς που υποβάλλουν τα έργα του -ως αυτόνομα αποσπάσματα ενός ευρύτερου εικαστικού «περιβάλλοντος» (envinronment)-, μας φέρνει την άνοιξη ως απότοκο του ήλιου και της γης, καθώς και όλων των πλασμάτων της. Πρόκειται για την άνοιξη που πάντα με λαχτάρα την προσμένουμε και την έχουμε σε όλα τα επίπεδα ανάγκη, πόσο μάλλον εφέτος που κατακλυζόμαστε από τα σύννεφα του πολέμου, ο οποίος έχει ως απειλή ενσκήψει στη γειτονιά μας.
