Στις 2.36 το μεσημέρι η Wall Street σωπαίνει. Οι συναλλαγές σταματούν ταυτόχρονα στις μετοχές, στα δικαιώματα προαίρεσης και στα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης.
Οι οθόνες μένουν αναμμένες, οι τιμές εξακολουθούν να καταγράφονται, όμως οι εντολές δεν εκτελούνται. Για μισή ώρα, η αγορά που κινείται με την ταχύτητα του χρήματος αναγκάζεται να περιμένει. Το ημερολόγιο γράφει 27 Οκτωβρίου 1997.
Δεν πρόκειται για τεχνική βλάβη. Είναι η πρώτη ενεργοποίηση των διακοπτών ασφαλείας που θεσπίστηκαν μετά το κραχ του 1987. Ο Dow Jones έχει μόλις χάσει 350 μονάδες από το κλείσιμο της προηγούμενης ημέρας, ξεπερνώντας το όριο που έχει ορίσει το τότε σύστημα. Η πτώση συνεχίζεται μετά την επανέναρξη κα στις 3.30, όταν ο δείκτης φτάνει στο δεύτερο όριο, η συνεδρίαση τερματίζεται πρόωρα.
Εκείνη τη Δευτέρα, ο Dow Jones κλείνει με απώλειες 554,26 μονάδων ή 7,18%. Είναι η μεγαλύτερη ημερήσια πτώση του σε μονάδες μέχρι τότε. Οι επενδυτές δεν γνωρίζουν ακόμη αν η διακοπή έβαλε φρένο στον πανικό ή αν απλώς τον ανέβαλε. Ξέρουν μόνο ότι, για πρώτη φορά, η Wall Street δοκιμάζει στην πράξη ένα μέτρο που φτιάχτηκε για την πιο ακραία στιγμή της.
Η κρίση στην Ασία περνά τον Ειρηνικό
Η αφετηρία της αναταραχής βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Τον Ιούλιο του 1997, η Ταϊλάνδη εγκαταλείπει τη στήριξη του νομίσματός της έναντι του δολαρίου, έπειτα από μήνες πιέσεων. Το μπατ υποχωρεί και η κρίση εξαπλώνεται στις αγορές της Νοτιοανατολικής Ασίας. Η Μαλαισία, οι Φιλιππίνες και η Ινδονησία δέχονται ισχυρές πιέσεις, ενώ το Χονγκ Κονγκ γίνεται πεδίο αλλεπάλληλων επιθέσεων στο νόμισμά του.
Η αναταραχή δεν μένει περιφερειακή. Οι επενδυτές αρχίζουν να αναρωτιούνται πόσο βαθιά είναι τα προβλήματα των τραπεζών και των επιχειρήσεων στην Ασία και τι θα σημαίνουν για την παγκόσμια ανάπτυξη. Η πιθανότητα επιβράδυνσης και αποπληθωριστικών πιέσεων απειλεί τα εταιρικά κέρδη, ενώ οι αποτιμήσεις στις αμερικανικές μετοχές είναι ήδη υψηλές.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, θεσμικοί επενδυτές και επαγγελματίες διαχειριστές μειώνουν την έκθεσή τους σε μετοχές ή προσπαθούν να προστατεύσουν τα χαρτοφυλάκιά τους. Πουλούν τίτλους ή χρησιμοποιούν παράγωγα για να αντισταθμίσουν τον κίνδυνο. Οι κινήσεις αυτές δεν σημαίνουν ότι όλοι εγκαταλείπουν την αγορά πανικόβλητοι· σημαίνουν, όμως, ότι πολλοί προσπαθούν να κινηθούν ταυτόχρονα προς την ίδια έξοδο.
Και όσο οι πωλήσεις πυκνώνουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να βρεθούν αγοραστές σε τιμές που οι πωλητές θεωρούν αποδεκτές. Η ρευστότητα στενεύει, οι τιμές υποχωρούν γρήγορα και οι αγορές μετοχών και συμβολαίων αρχίζουν να κινούνται η μία πίσω από την άλλη.
Το μέτρο που γεννήθηκε μετά το κραχ του 1987
Οι διακόπτες ασφαλείας δεν εμφανίζονται από το πουθενά. Είναι η απάντηση σε μια άλλη Δευτέρα, δέκα χρόνια νωρίτερα.
Στις 19 Οκτωβρίου 1987, η Wall Street ζει το «Μαύρη Δευτέρα»: οι αγορές καταρρέουν και οι υποδομές τους πιέζονται από τον όγκο των εντολών. Οι τιμές αλλάζουν ταχύτερα από όσο μπορούν να καταγραφούν και να μεταφερθούν, ενώ οι επενδυτές δυσκολεύονται να γνωρίζουν σε ποια τιμή εκτελούνται οι εντολές τους. Το κραχ αποκαλύπτει ότι, σε μια αγορά όπου όλοι προσπαθούν να πουλήσουν, η ίδια η λειτουργία της αγοράς μπορεί να γίνει μέρος του προβλήματος.
Οι χρηματιστηριακές αρχές και οι αγορές αναζητούν έναν τρόπο να αποφύγουν την ανεξέλεγκτη επιτάχυνση. Η απάντηση είναι να επιβληθούν συντονισμένες, προσωρινές παύσεις στις συναλλαγές όταν η πτώση περάσει προκαθορισμένα όρια. Η λογική είναι απλή: να δοθεί στους επενδυτές και στους διαμεσολαβητές χρόνος να αξιολογήσουν τι συμβαίνει, να αποκατασταθεί η ροή των πληροφοριών και να αποφευχθεί μια σειρά από βεβιασμένες κινήσεις που εντείνουν την πτώση.
Το 1997 είναι η πρώτη φορά που αυτός ο μηχανισμός δοκιμάζεται στην πράξη. Τα τότε όρια είναι 350 και 550 μονάδες. Σε μια περίοδο κατά την οποία ο Dow έχει φτάσει σε πολύ υψηλότερα επίπεδα από εκείνα της προηγούμενης δεκαετίας, οι σταθερές αυτές μονάδες αντιστοιχούν σε σχετικά μικρότερες ποσοστιαίες μεταβολές. Το πρώτο όριο, για παράδειγμα, ενεργοποιείται με πτώση 4,54% από το προηγούμενο κλείσιμο.
Μισή ώρα σιωπής — και μετά ξανά πωλήσεις
Στις 2.36 μ.μ., η πτώση έχει φτάσει τις 350 μονάδες και ο μηχανισμός ενεργοποιείται. Οι συναλλαγές παγώνουν για 30 λεπτά. Οι διαχειριστές περιμένουν, οι χρηματιστές ελέγχουν τις εντολές και οι επενδυτές προσπαθούν να καταλάβουν αν η αγορά θα ανοίξει ξανά σε ένα περιβάλλον που θα έχει ηρεμήσει.
Όταν οι συναλλαγές επανέρχονται στις 3.06, η αγορά δεν έχει αφήσει πίσω της την ανησυχία. Οι τιμές υποχωρούν ξανά και, στις 3.30, ο Dow φτάνει στο δεύτερο όριο των 550 μονάδων. Η συνεδρίαση κλείνει μισή ώρα νωρίτερα από το κανονικό.
Η παύση, επομένως, δεν σταματά την πτώση. Ούτε αποδεικνύει από μόνη της ότι αποτρέπει ένα ευρύτερο κραχ. Η έκθεση της αμερικανικής Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, η οποία ανασυνθέτει αργότερα τα γεγονότα, καταλήγει ότι η αναταραχή οφείλεται σε περισσότερους από έναν παράγοντες: στις ανησυχίες για τις ασιατικές οικονομίες, στις υψηλές αποτιμήσεις των αμερικανικών μετοχών, στις στρατηγικές αντιστάθμισης και στους περιορισμούς ρευστότητας. Δεν προκύπτει μία μοναδική αιτία που να εξηγεί την ταχύτητα της πτώσης.
Η ίδια έκθεση καταγράφει και τον προβληματισμό των επαγγελματιών της αγοράς: αρκετοί θεωρούν ότι το πρώτο όριο ενεργοποιείται πολύ νωρίς και ότι οι διακόπτες χρειάζονται αναθεώρηση. Υπάρχει και μια ανησυχία πιο δύσκολη να μετρηθεί. Όταν οι συναλλαγές σταματούν και όλοι γνωρίζουν ότι μπορεί να ακολουθήσει νέα παύση, ορισμένοι επενδυτές ενδέχεται να σπεύσουν να πουλήσουν μόλις ανοίξει ξανά η αγορά. Το μέτρο που προσφέρει χρόνο μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να δημιουργήσει και κίνητρο για ταχύτερες κινήσεις.
Η επόμενη μέρα δεν μοιάζει με την προηγούμενη
Την Τρίτη, 28 Οκτωβρίου, οι τιμές αρχικά συνεχίζουν να υποχωρούν. Ύστερα, όμως, οι αγοραστές επιστρέφουν και ο Dow κλείνει με άνοδο 337,17 μονάδων ή 4,71%. Οι όγκοι συναλλαγών καταγράφουν νέα υψηλά. Η αγορά ανακάμπτει, αν και δεν ανακτά όσα έχει χάσει την προηγούμενη ημέρα.
Η εικόνα αυτή δυσκολεύει τις εύκολες ετυμηγορίες. Οι διακόπτες δεν αποδεικνύονται ούτε μαγικό αντίδοτο ούτε αποτυχία. Στις 27 Οκτωβρίου αναστέλλουν τις συναλλαγές όταν οι απώλειες περνούν τα όρια, αλλά η αγορά ξανανοίγει και πέφτει κι άλλο. Την επόμενη ημέρα, οι επενδυτές επιστρέφουν και οι τιμές ανακάμπτουν. Το σύστημα δεν μπορεί να επιβάλει εμπιστοσύνη ούτε να εξαφανίσει τον κίνδυνο· μπορεί, όμως, να δημιουργήσει μια προκαθορισμένη παύση όταν η ταχύτητα της αγοράς απειλεί να ξεπεράσει την ικανότητα των ανθρώπων και των υποδομών να αντιδράσουν.
Αυτό είναι το διακύβευμα πίσω από το κουμπί. Όχι να αποφασίσει ποια είναι η «σωστή» τιμή μιας μετοχής, ούτε να υποσχεθεί ότι οι απώλειες θα ανακτηθούν. Να διακόψει, έστω προσωρινά, τον αυτοματισμό της επόμενης εντολής, ώστε η αγορά να προλάβει να δει τι συμβαίνει.
Στις 27 Οκτωβρίου 1997, η Wall Street δεν σώζεται από μια θεαματική παρέμβαση. Η αγορά πέφτει, η συνεδρίαση σταματά και, την επομένη, οι αγοραστές επιστρέφουν. Το νέο στοιχείο είναι ότι η παύση έχει πλέον θέση μέσα στους κανόνες του παιχνιδιού: όταν οι πωλήσεις επιταχύνονται και η αγορά πλησιάζει σε σημείο ασφυξίας, κάποιος μπορεί να τραβήξει τον διακόπτη. Το αν αυτό αρκεί για να συγκρατήσει τον πανικό, το αποφασίζουν κάθε φορά οι άνθρωποι που βρίσκονται πίσω από τις οθόνες.
