Το τελεσίγραφο λήγει στις εννέα το πρωί. Δύο λεπτά αργότερα, τα βρετανικά πολεμικά πλοία που βρίσκονται παραταγμένα στο λιμάνι ανοίγουν ταυτόχρονα πυρ εναντίον του παλατιού.
Τα πρώτα βλήματα συντρίβουν τα κανόνια των υπερασπιστών. Η ξύλινη πρόσοψη διαλύεται, τα δωμάτια τυλίγονται στις φλόγες και πυκνός καπνός σηκώνεται πάνω από τη Ζανζιβάρη. Στη θάλασσα, η βασιλική θαλαμηγός προσπαθεί να απαντήσει, αλλά βυθίζεται σχεδόν αμέσως.
Στις 9.40, η σημαία του σουλτάνου έχει πέσει και τα πυροβόλα σιγούν. Από την πρώτη βολή έως την ολοκληρωτική ήττα έχουν περάσει μόλις 38 λεπτά – λιγότερο από όσο διαρκεί ένα επεισόδιο τηλεοπτικής σειράς.
Ο χρόνος αυτός, όμως, είναι αρκετός για να αφήσει περίπου 500 νεκρούς και τραυματίες. Από τη βρετανική πλευρά τραυματίζεται μόνο ένας ναύτης.
Ο συντομότερος πόλεμος που έχει καταγραφεί στην Ιστορία δεν είναι ένα διασκεδαστικό παράδοξο. Είναι μια σφαγή σε fast forward.
Ένας θρόνος υπό βρετανική έγκριση
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Ζανζιβάρη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα της Ανατολικής Αφρικής. Από τα λιμάνια της περνούν μπαχαρικά, ελεφαντόδοντο και άνθρωποι που πωλούνται ως σκλάβοι. Η στρατηγική της θέση στον Ινδικό Ωκεανό την έχει μετατρέψει σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στη Βρετανία και τη Γερμανία.
Τυπικά διαθέτει σουλτάνο και δική της κυβέρνηση. Στην πραγματικότητα, όμως, η βρετανική επιρροή είναι ασφυκτική. Με τη συμφωνία που υπογράφουν το 1890, η Γερμανία αναγνωρίζει τη Ζανζιβάρη ως βρετανική σφαίρα επιρροής, ενώ το Σουλτανάτο μετατρέπεται ουσιαστικά σε προτεκτοράτο.
Ακόμη και η διαδοχή στον θρόνο απαιτεί την έγκριση του Βρετανού προξένου.
Στις 25 Αυγούστου 1896, ο φιλοβρετανός σουλτάνος Χαμάντ μπιν Θουβαΐνι πεθαίνει αιφνιδίως. Οι φήμες μιλούν για δηλητηρίαση, χωρίς ποτέ να αποδειχθεί ότι δολοφονήθηκε. Πριν ακόμη ολοκληρωθεί η ταφή, ο 29χρονος εξάδελφός του, Χαλίντ μπιν Μπαργκάς, καταλαμβάνει το παλάτι και αυτοανακηρύσσεται σουλτάνος.
Οι Βρετανοί έχουν διαφορετικό εκλεκτό: τον Χαμούντ μπιν Μοχάμεντ, έναν υποψήφιο πολύ πιο πρόθυμο να συνεργαστεί μαζί τους.
Ο πρόξενος Μπέιζιλ Κέιβ προειδοποιεί τον Χαλίντ ότι η ανάληψη του θρόνου χωρίς βρετανική συγκατάθεση δεν πρόκειται να αναγνωριστεί. Του ζητά να εγκαταλείψει το παλάτι και να αποσύρει τις δυνάμεις του.
Ο νέος σουλτάνος αρνείται.
Τα κανόνια απέναντι στο παλάτι
Μέσα σε λίγες ώρες, περίπου 2.800 άνδρες συγκεντρώνονται γύρω από το παλατιανό συγκρότημα. Ανάμεσά τους βρίσκονται μέλη της ανακτορικής φρουράς, ένοπλοι πολίτες, υπηρέτες και σκλάβοι. Διαθέτουν τυφέκια, πολυβόλα Maxim, ένα Gatling, ένα παλαιό χάλκινο κανόνι και δύο σύγχρονα πυροβόλα, δώρο του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄ στον προηγούμενο σουλτάνο.
Ο Χαλίντ στρέφει τα όπλα προς τα βρετανικά πλοία που αγκυροβολούν απέναντι από το παλάτι. Στο πλευρό του βρίσκεται και το μοναδικό πολεμικό σκάφος της Ζανζιβάρης, το ξύλινο Glasgow, μια βασιλική θαλαμηγός που είχε κατασκευαστεί στη Βρετανία.
Η ισορροπία δυνάμεων, ωστόσο, είναι ανύπαρκτη.
Στο λιμάνι βρίσκονται τρία βρετανικά καταδρομικά και δύο κανονιοφόροι, με βαριά πυροβόλα στραμμένα προς τη στεριά. Περίπου 150 Βρετανοί ναύτες και πεζοναύτες έχουν αποβιβαστεί, ενώ άλλοι 900 Ζανζιβαρινοί στρατιώτες, πιστοί στη φιλοβρετανική πλευρά, έχουν αναπτυχθεί γύρω από την πόλη.
Δεν πρόκειται για δύο ισότιμους στρατούς που προετοιμάζονται για μάχη. Είναι η κλασική «διπλωματία των κανονιοφόρων»: μια αυτοκρατορία παρατάσσει συντριπτική στρατιωτική ισχύ για να επιβάλει την πολιτική της βούληση.
«Δεν πιστεύουμε ότι θα ανοίξετε πυρ»
Το βράδυ της 26ης Αυγούστου, το λιμάνι αδειάζει από τα εμπορικά πλοία και οι Ευρωπαίοι άμαχοι απομακρύνονται. Η πόλη βυθίζεται σε μια αφύσικη σιωπή. Τα τύμπανα που ακούγονται συνήθως τη νύχτα έχουν σταματήσει και στους δρόμους δεν κυκλοφορεί σχεδόν κανείς.
Το βρετανικό τελεσίγραφο είναι σαφές: ο Χαλίντ πρέπει να κατεβάσει τη σημαία του και να εγκαταλείψει το παλάτι έως τις εννέα το πρωί της 27ης Αυγούστου. Διαφορετικά, τα πλοία θα ανοίξουν πυρ.
Λίγο πριν εκπνεύσει η προθεσμία, απεσταλμένος του σουλτάνου μεταφέρει το τελευταίο μήνυμα: «Δεν έχουμε πρόθεση να κατεβάσουμε τη σημαία μας και δεν πιστεύουμε ότι θα ανοίξετε πυρ».
Η απάντηση του Βρετανού προξένου δεν αφήνει κανένα περιθώριο παρερμηνείας: «Δεν θέλουμε να ανοίξουμε πυρ. Αν, όμως, δεν κάνετε αυτό που σας διατάξαμε, θα το κάνουμε».
Στις 8.55, στο βρετανικό πλοίο St George υψώνεται το σήμα «προετοιμαστείτε για δράση».
Η μάχη που τελειώνει πριν αρχίσει
Στις 9.02, τα πλοία Racoon, Thrush και Sparrow βάλλουν ταυτόχρονα εναντίον του παλατιού. Ένα από τα πρώτα βλήματα αχρηστεύει αμέσως ένα από τα πυροβόλα του σουλτάνου.
Το παλάτι δεν έχει σχεδιαστεί ως φρούριο. Είναι ένα μεγάλο συγκρότημα από ξύλο, γεμάτο ανθρώπους, πρόχειρα οδοφράγματα και εύφλεκτα υλικά. Τα βρετανικά εκρηκτικά βλήματα διαπερνούν τους τοίχους και προκαλούν πυρκαγιές που εξαπλώνονται με ταχύτητα.
Στις 9.05, το Glasgow ανοίγει πυρ εναντίον του St George. Η απάντηση των βρετανικών πλοίων είναι άμεση. Η ξύλινη θαλαμηγός βυθίζεται στα ρηχά νερά του λιμανιού, με τα κατάρτια της να παραμένουν ορατά πάνω από την επιφάνεια για χρόνια. Το πλήρωμά της υψώνει βρετανική σημαία ως ένδειξη παράδοσης και διασώζεται από τους ίδιους τους αντιπάλους του.
Στη στεριά, η αντίσταση καταρρέει. Τα πυροβόλα σιωπούν, το παλάτι καίγεται και οι υπερασπιστές εγκαταλείπουν τις θέσεις τους. Εκατοντάδες βλήματα, χιλιάδες σφαίρες πολυβόλων και πυκνά πυρά τυφεκίων πέφτουν μέσα σε ελάχιστα λεπτά.
Στις 9.40, η σημαία του Χαλίντ κόβεται από τον ιστό της και ο βομβαρδισμός σταματά.
Περίπου 500 Ζανζιβαρινοί έχουν σκοτωθεί ή τραυματιστεί. Πολλοί δεν είναι στρατιώτες, αλλά άμαχοι, υπηρέτες και άνθρωποι που βρίσκονταν παγιδευμένοι στο παλάτι. Η μοναδική καταγεγραμμένη βρετανική απώλεια είναι ένας σοβαρά τραυματισμένος υπαξιωματικός, ο οποίος αργότερα αναρρώνει.
Η απόδραση του σουλτάνου
Ο Χαλίντ δεν βρίσκεται ανάμεσα στους νεκρούς ή στους αιχμαλώτους. Έχει εγκαταλείψει το παλάτι από πίσω έξοδο και έχει καταφύγει στο γερμανικό προξενείο.
Οι Βρετανοί απαιτούν την παράδοσή του, αλλά οι Γερμανοί τού παρέχουν άσυλο. Το προξενείο τίθεται υπό επιτήρηση και για περισσότερο από έναν μήνα ο έκπτωτος σουλτάνος παραμένει εγκλωβισμένος στο εσωτερικό του.
Στις 2 Οκτωβρίου, το γερμανικό πολεμικό πλοίο Seeadler φτάνει στο λιμάνι. Γερμανοί ναύτες μεταφέρουν μία από τις βάρκες του πλοίου μέχρι την πύλη του προξενείου. Ο Χαλίντ επιβιβάζεται χωρίς να πατήσει σε έδαφος της Ζανζιβάρης και μεταφέρεται μέχρι το πολεμικό πλοίο, κάτω από τα μάτια των Βρετανών.
Με αυτό το διπλωματικό τέχνασμα διαφεύγει στη Γερμανική Ανατολική Αφρική. Θα συλληφθεί από τους Βρετανούς μόλις το 1916, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και θα πεθάνει τελικά στη Μομπάσα το 1927.
Τα 38 λεπτά που κράτησαν δεκαετίες
Το ίδιο απόγευμα, οι Βρετανοί εγκαθιστούν στον θρόνο τον Χαμούντ μπιν Μοχάμεντ. Ο νέος σουλτάνος διαθέτει ακόμη λιγότερες εξουσίες από τους προκατόχους του και η κυβέρνηση της Ζανζιβάρης περνά ουσιαστικά υπό βρετανικό έλεγχο.
Το 1897 εκδίδει, υπό έντονη βρετανική πίεση, διάταγμα για την κατάργηση της δουλείας. Η απελευθέρωση, ωστόσο, αποδεικνύεται αργή, σύνθετη και ελλιπής, καθώς πολλοί σκλάβοι πρέπει να ζητήσουν οι ίδιοι την ελευθερία τους και να αποδείξουν ότι μπορούν να επιβιώσουν χωρίς τον ιδιοκτήτη τους.
Η Ζανζιβάρη παραμένει βρετανικό προτεκτοράτο έως το 1963. Έναν χρόνο αργότερα, μετά την επανάσταση που ανατρέπει την αραβική δυναστεία, ενώνεται με την Τανγκανίκα και δημιουργείται η σημερινή Τανζανία.
Ήταν, όμως, πράγματι 38 λεπτά; Οι ιστορικές πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα. Ορισμένες τοποθετούν την έναρξη στις 9.00 και το τέλος στις 9.45. Η επικρατέστερη εκδοχή μετρά τον χρόνο από τις πρώτες βολές στις 9.02 έως την παύση του πυρός στις 9.40. Έτσι γεννήθηκε ο «πόλεμος των 38 λεπτών».
Είτε διήρκεσε 38 είτε 45 λεπτά, παραμένει ο συντομότερος καταγεγραμμένος πόλεμος. Και ταυτόχρονα μία από τις πιο άνισες συγκρούσεις της αποικιακής εποχής.
Η διάρκειά του μοιάζει με ιστορική υποσημείωση. Οι συνέπειές του, όμως, κράτησαν σχεδόν επτά δεκαετίες.
