Αν μπορούσατε να ταξιδέψετε πίσω στον χρόνο, θα επιλέγατε να ζήσετε πριν από 100, 200 ή 400 χρόνια;
Πριν απαντήσετε, σκεφτείτε το εξής: μπορεί να μην είχατε ποτέ δει οδοντόβουρτσα, να μοιραζόσασταν ένα δωμάτιο με ολόκληρη την οικογένειά σας, να τρώγατε καθημερινά χυλό και μπαγιάτικο ψωμί και να θεωρούσατε μεγάλη τύχη το γεγονός ότι τα παιδιά σας έφτασαν στην ηλικία των πέντε ετών.
Κι όμως, το αίσθημα της νοσταλγία για ένα παρελθόν, που δεν έχουμε ζήσει, παραμένει εντυπωσιακά ισχυρή.
Σε διεθνή δημοσκόπηση της Ipsos, όταν οι ερωτηθέντες κλήθηκαν να επιλέξουν αν θα προτιμούσαν να γεννηθούν σήμερα ή πριν από μισό αιώνα, επέλεξαν το παρελθόν με αναλογία σχεδόν δύο προς ένα. Σε άλλη έρευνα, της YouGov, το 40% των Βρετανών δεν ήταν βέβαιο ότι η ζωή τον 17ο αιώνα ήταν χειρότερη από τη σημερινή.
Γιατί, λοιπόν, εξιδανικεύουμε έναν κόσμο που, για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων, ήταν ασύγκριτα πιο δύσκολος, πιο επικίνδυνος και συχνά πολύ συντομότερος;
Αυτό το παράδοξο εξετάζει ο Economist, παρουσιάζοντας το βιβλίο της Τσέλσι Φόλετ, ερευνήτριας του αμερικανικού Ινστιτούτου Cato, με τίτλο The Grim Old Days («Οι ζοφερές παλιές εποχές»).
Μια ιστορική περιήγηση που δεν αφήνει πολλά περιθώρια ρομαντισμού.
Τα δόντια της βασίλισσας και η κόλαση του οδοντιάτρου
Ο Αμερικανός σατιρικός συγγραφέας Π. Τζ. Ο’Ρουρκ είχε κάποτε βρει έναν εξαιρετικά σύντομο τρόπο να απαντά σε όσους εξυμνούσαν την προβιομηχανική εποχή: «Οδοντιατρική».
Η Φόλετ αφιερώνει αρκετές σελίδες για να εξηγήσει γιατί αυτή η μία λέξη αρκεί.
Στην Ευρώπη των προηγούμενων αιώνων, το ψωμί των φτωχών μπορούσε να περιέχει άμμο, κιμωλία ή ακόμη και θρυμματισμένα κόκαλα ζώων, καθώς επιτήδειοι αρτοποιοί χρησιμοποιούσαν διάφορες προσμίξεις. Τα δόντια καταστρέφονταν, ενώ η αντιμετώπιση του πόνου ήταν συχνά χειρότερη από το ίδιο το πρόβλημα.
Οι πλούσιοι δεν είχαν καλύτερη τύχη. Κατανάλωναν ζάχαρη, αλλά δεν διέθεταν σύγχρονα μέσα στοματικής υγιεινής.
Η βασίλισσα Ελισάβετ Α΄ της Αγγλίας είχε χάσει τόσα δόντια ώστε, σύμφωνα με ιστορικές περιγραφές, τοποθετούσε ύφασμα μέσα στο στόμα της για να μη φαίνονται βυθισμένα τα μάγουλά της. Όσα δόντια είχαν απομείνει ήταν μαυρισμένα.
Οι οδοντιατρικές επεμβάσεις πραγματοποιούνταν συχνά από κουρείς με αμφίβολης καθαριότητας εργαλεία. Αντί για αναισθησία, ο ασθενής μπορούσε να ελπίζει σε λίγο αλκοόλ.
Και μια εξαγωγή δοντιού μπορούσε να αποβεί μοιραία.
Ούτε στα παλάτια δεν υπήρχαν τουαλέτες
Η πολυτέλεια των βασιλικών ανακτόρων δεν περιλάμβανε κάτι που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο: τη σύγχρονη αποχέτευση.
Τα δοχεία νυκτός άδειαζαν σε βόθρους ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, κατευθείαν στον δρόμο.
Στην Ολλανδία της Χρυσής Εποχής υπήρχαν ακόμη και κανόνες αποζημίωσης για περαστικούς των οποίων τα ρούχα καταστρέφονταν από ακαθαρσίες που έπεφταν από τα παράθυρα.
Αλλού, ο άτυχος περαστικός έπρεπε απλώς να καθαριστεί όπως μπορούσε.
Η έλλειψη υγιεινής δεν προκαλούσε μόνο ασθένειες. Μπορούσε να οδηγήσει σε θανάτους με τρόπους σχεδόν αδιανόητους.
Το 1184, στην Ερφούρτη της σημερινής Γερμανίας, ένα ξύλινο πάτωμα κατέρρευσε κατά τη διάρκεια πολιτικής συνάντησης ευγενών της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Δεκάδες άνθρωποι βρέθηκαν μέσα σε βόθρο, όπου περίπου 60 έχασαν τη ζωή τους.
Ο μύθος του μεσαιωνικού χωρικού που είχε περισσότερο ελεύθερο χρόνο
Μια ιδιαίτερα δημοφιλής θεωρία στα κοινωνικά δίκτυα υποστηρίζει ότι οι εργαζόμενοι του Μεσαίωνα απολάμβαναν περισσότερο ελεύθερο χρόνο από τους σημερινούς.
Ορισμένοι φτάνουν να συγκρίνουν τις συνθήκες εργασίας σε σύγχρονες αποθήκες με τη ζωή των φεουδαρχικών αγροτών.
Η σύγκριση βασίζεται εν μέρει σε παλαιότερη εκτίμηση του ιστορικού Γκρέγκορι Κλαρκ, σύμφωνα με την οποία οι Άγγλοι εργαζόμενοι του Μεσαίωνα εργάζονταν περίπου 150 ημέρες τον χρόνο.
Ο ίδιος, ωστόσο, αναθεώρησε αργότερα την εκτίμησή του, ανεβάζοντας τον αριθμό κοντά στις 300 ημέρες.
Και ακόμη κι αυτός ο υπολογισμός δεν περιλαμβάνει τον τεράστιο όγκο των καθημερινών οικιακών εργασιών.
Για να ζεσταθεί ένα σπίτι ή να μαγειρευτεί ένα λιτό γεύμα, οι άνθρωποι έπρεπε να διανύσουν μεγάλες αποστάσεις αναζητώντας καυσόξυλα. Το κρύο ήταν μόνιμος εχθρός, ακόμη και για τους ισχυρότερους.
Στο παλάτι του Λουδοβίκου ΙΔ΄, το κρασί πάγωνε μερικές φορές πάνω στο τραπέζι.
Το φαγητό που σήμερα δεν θα δίναμε ούτε στα ζώα
Συχνά ακούμε ότι οι προηγούμενες γενιές έτρωγαν πιο φυσικά και υγιεινά, χωρίς τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα της εποχής μας.
Η πραγματικότητα, όπως την περιγράφει η Φόλετ, ήταν πολύ διαφορετική. Οι περισσότερες οικογένειες ζούσαν σε έναν μικρό, σκοτεινό χώρο, γεμάτο καπνό, όπου μαγείρευαν, έτρωγαν και κοιμούνταν.
Το καθημερινό μενού περιλάμβανε κυρίως σκληρό ψωμί και άγευστο χυλό.
Το νερό ήταν συχνά μολυσμένο, ενώ η απουσία ψυγείων σήμαινε ότι τα τρόφιμα αλλοιώνονταν εύκολα.
Το γάλα μεταφερόταν στην αγορά μέσα σε ανοιχτά δοχεία, εκτεθειμένο στη βρωμιά των δρόμων.
Ο Άγγλος χρονικογράφος του 17ου αιώνα Σάμιουελ Πέπις περιέγραψε κάποτε με αποστροφή ένα πιάτο οξύρρυγχου γεμάτο μικρά σκουλήκια.
Τα μπαχαρικά ήταν τόσο πολύτιμα ώστε μπορούσαν να αποτελέσουν αιτία πολέμου.
Και όταν οι σοδειές καταστρέφονταν, η πείνα δεν ήταν απλώς οικονομική δυσκολία. Ήταν απειλή για την ίδια τη ζωή. Από τον 15ο έως τον 18ο αιώνα, η Ευρώπη γνώρισε χιλιάδες εξεγέρσεις για το ψωμί.
Ένα σημερινό υπνοδωμάτιο θα έμοιαζε με παλάτι
Για τους περισσότερους ανθρώπους της προβιομηχανικής εποχής, η κατοικία ήταν ένας μικροσκοπικός χώρος, συχνά κοινός για περισσότερες από μία οικογένειες. Τα έπιπλα ήταν λιγοστά και τα κρεβάτια κάθε άλλο παρά άνετα.
Ένα συνηθισμένο σημερινό υπνοδωμάτιο, με μαλακό στρώμα, καθαρά σεντόνια και γυάλινα παράθυρα, θα μπορούσε να θεωρηθεί κατοικία αριστοκράτη.
Το 1743, ο κόμης Οράτιος Γουόλπολ έγραψε ενθουσιασμένος για τον καινούργιο του καναπέ. Ο παραλήπτης της επιστολής δεν γνώριζε καν πώς έμοιαζε ένας καναπές.
Ούτε ο ύπνος ήταν η ειδυλλιακή εμπειρία που μερικές φορές φανταζόμαστε. Οι άνθρωποι κοιμούνταν σε κρεβάτια γεμάτα παράσιτα, συχνά μαζί με ολόκληρη την οικογένεια, φοβούμενοι κλέφτες, αρρώστιες και υπερφυσικές απειλές.
Το σκοτάδι ήταν σχεδόν απόλυτο. Τα κεριά κόστιζαν ακριβά και οι δρόμοι τη νύχτα ήταν επικίνδυνοι.
Χωρίς κινητά, αλλά με δημόσιες εκτελέσεις για διασκέδαση
Ένα επιχείρημα υπέρ του παρελθόντος είναι ότι οι άνθρωποι δεν περνούσαν τη ζωή τους μπροστά σε οθόνες. Αυτό είναι αλήθεια.
Μόνο που η έλλειψη ψηφιακών περισπασμών δεν σήμαινε απαραίτητα πλουσιότερη καθημερινότητα. Η Φόλετ περιγράφει μια κοινωνία όπου η πλήξη ήταν διαρκής και οι επιλογές ψυχαγωγίας ελάχιστες.
Οι δημόσιες εκτελέσεις αποτελούσαν δημοφιλή θεάματα. Άνθρωποι περπατούσαν χιλιόμετρα για να παρακολουθήσουν κάποιον να καίγεται στην πυρά.
Η κακοποίηση ζώων μπορούσε επίσης να αποτελεί μορφή διασκέδασης.
Στην Αγγλία, πλήθη έδεναν πετεινούς σε πασσάλους και τους λιθοβολούσαν. Στο Βέλγιο, κατά τη διάρκεια εορταστικών εκδηλώσεων, γάτες πετιούνταν από καμπαναριά.
Μέχρι το 1770, στο Λονδίνο, μπορούσε κανείς να αγοράσει εισιτήριο για να παρατηρήσει ανθρώπους με ψυχικές ασθένειες που κρατούνταν στο άσυλο Bedlam.
Στις αρχές του 18ου αιώνα, λιγότερες από μία στις πέντε αγγλικές πόλεις διέθεταν κατάστημα παιχνιδιών.
Τα παιδιά που δεν προλάβαιναν να μεγαλώσουν
Ίσως το πιο συγκλονιστικό στοιχείο του βιβλίου αφορά την παιδική θνησιμότητα.
Στο Λονδίνο του 1764, σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία που παραθέτει η συγγραφέας, τα περισσότερα νεογέννητα δεν έφταναν στην ηλικία των πέντε ετών.
Ο θάνατος ενός παιδιού ήταν τόσο συνηθισμένος ώστε πολλοί τάφοι έμεναν χωρίς επιγραφή.
Η απώλεια παιδιών διαπερνούσε τη λογοτεχνία και την ποίηση της εποχής, αποτυπώνοντας μια πραγματικότητα που σήμερα, τουλάχιστον στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, μοιάζει αδιανόητη.
Ακόμη και η εξιδανικευμένη εικόνα των παλιών, δεμένων κοινοτήτων είχε τη σκοτεινή πλευρά της.
Οι περισσότεροι άνθρωποι σπάνια απομακρύνονταν από τον τόπο όπου γεννήθηκαν. Οι επιλογές συντρόφου ήταν περιορισμένες και οι γάμοι μεταξύ συγγενών δεν ήταν ασυνήθιστοι.
Γιατί, λοιπόν, «νοσταλγούμε» το παρελθόν;
Ο Economist επισημαίνει ότι η ιστορική αναδρομή της Φόλετ αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία η δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη και την πρόοδο συνυπάρχει με την πολιτική και κοινωνική εξιδανίκευση του παρελθόντος.
Ασφαλώς, η σύγχρονη ζωή έχει τις δικές της δυσκολίες: άγχος, ανισότητες, μοναξιά, εργασιακή πίεση και νέες μορφές εξάρτησης.
Όμως η κριτική στο παρόν δεν απαιτεί να ωραιοποιούμε το παρελθόν. Η τεχνολογική και επιστημονική πρόοδος δεν εξαφάνισε τον ανθρώπινο πόνο. Περιόρισε, ωστόσο, δραματικά πολλές από τις αιτίες που τον καθιστούσαν αναπόφευκτο.
Και η συγγραφέας κλείνει το βιβλίο της με μια βαθιά προσωπική εμπειρία. Καθώς ολοκλήρωνε τη συγγραφή του, η κόρη της, Σελέστ, προσβλήθηκε από οστρακιά. Μια ασθένεια που κάποτε μπορούσε εύκολα να αποβεί θανατηφόρα. Σήμερα αντιμετωπίζεται με αντιβιοτικά. «Θα είμαι για πάντα ευγνώμων που η Σελέστ γεννήθηκε σε έναν κόσμο με αντιβιοτικά», γράφει. Ίσως αυτή να είναι και η πιο ουσιαστική απάντηση στη νοσταλγία για τις «παλιές καλές εποχές».
Το παρελθόν μπορεί να είναι γοητευτικό όταν το παρατηρούμε από απόσταση. Πολύ λιγότερο όταν πρέπει να ζήσουμε μέσα σε αυτό.