Ήταν σαν σήμερα, στις 2 Οκτωβρίου 1955, όταν ο ENIAC σταμάτησε να υπολογίζει. Είχε περάσει έντεκα χρόνια επεξεργαζόμενος προγράμματα και αριθμούς, σε έναν κόσμο όπου οι περισσότεροι υπολογισμοί γίνονταν ακόμη με το χέρι ή με μηχανικές συσκευές.
Η μηχανή που αποσυρόταν δεν έμοιαζε με τίποτε από όσα θα αποκαλούσαμε σήμερα υπολογιστή. Ζύγιζε περίπου 30 τόνους, καταλάμβανε έναν ολόκληρο χώρο και λειτουργούσε με 18.000 ηλεκτρονικές λυχνίες. Μπορούσε να εκτελεί περίπου 5.000 προσθέσεις το δευτερόλεπτο.
Η ιστορία της, όμως, δεν γράφτηκε μόνο από τους μηχανικούς που σχεδίασαν τα κυκλώματά της. Έξι γυναίκες έπρεπε να ανακαλύψουν πώς να της δίνουν εντολές — και να εφεύρουν, στην πράξη, έναν νέο τρόπο εργασίας.
Πριν από τους υπολογιστές, υπήρχαν οι «υπολογιστές»
Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η λέξη «υπολογιστής» δεν περιέγραφε μια μηχανή, αλλά έναν άνθρωπο που έκανε υπολογισμούς.
Στη Moore School του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, ομάδες εργαζομένων —πολλές από αυτές γυναίκες— υπολόγιζαν τις τροχιές βλημάτων και ετοίμαζαν πίνακες βολής για τον αμερικανικό στρατό.
Οι υπολογισμοί ήταν δύσκολοι και χρονοβόροι. Έπρεπε να λαμβάνουν υπόψη τον άνεμο, τη θερμοκρασία, την πυκνότητα του αέρα και άλλες μεταβλητές. Μια μηχανική συσκευή μπορούσε να βοηθήσει, αλλά κάθε νέο πρόβλημα απαιτούσε ώρες δουλειάς και περίπλοκες ρυθμίσεις.
Ο στρατός χρηματοδότησε την κατασκευή μιας νέας μηχανής. Οι μηχανικοί Τζον Μόχλι και Τζ. Πρέσπερ Έκερτ σχεδίασαν τον ENIAC — από τα αρχικά των λέξεων «Ηλεκτρονικός Αριθμητικός Ολοκληρωτής και Υπολογιστής». Στόχος ήταν να εκτελεί γρήγορα υπολογισμούς που ως τότε απαιτούσαν ολόκληρες ομάδες ανθρώπων.
Η διαφορά ήταν εντυπωσιακή: ένας υπολογισμός βολής που μπορούσε να χρειαστεί έως και 12 ώρες με μηχανική αριθμομηχανή ολοκληρωνόταν από τον ENIAC σε περίπου 30 δευτερόλεπτα.
Ένας υπολογιστής χωρίς πληκτρολόγιο
Ο ENIAC δεν είχε οθόνη, πληκτρολόγιο ή πρόγραμμα αποθηκευμένο στη μνήμη του. Για κάθε νέα εργασία, οι χειριστές έπρεπε να αλλάξουν τη φυσική του διάταξη: να συνδέσουν καλώδια, να ρυθμίσουν διακόπτες και να κατευθύνουν τους ηλεκτρικούς παλμούς από τη μία μονάδα στην άλλη.
Εδώ ανέλαβαν οι 6 προγραμματίστριες: η Κάθλιν Άντονέλι, η Ζαν Μπάρτικ, η Μπέτι Χόλμπερτον, η Μάρλιν Μέλτσερ, η Φράνσις Σπενς και η Ρουθ Τάιτελμπαουμ.
Δεν είχαν εγχειρίδιο χρήσης ούτε μαθήματα προγραμματισμού. Επειδή το έργο ήταν απόρρητο, αρχικά δεν τους επιτρεπόταν ούτε να μπουν στην ίδια αίθουσα με το μηχάνημα. Είχαν στη διάθεσή τους τα σχέδια και τα διαγράμματα των κυκλωμάτων, καθώς και τις εξηγήσεις των μηχανικών.
Από αυτά έπρεπε να καταλάβουν τι μπορούσε να κάνει ο ENIAC, πώς θα έσπαγαν ένα σύνθετο μαθηματικό πρόβλημα σε επιμέρους βήματα και πώς θα μετέτρεπαν αυτά τα βήματα σε καλώδια και διακόπτες. Δεν ρύθμιζαν απλώς μια μηχανή. Έφτιαχναν τις διαδικασίες με τις οποίες θα μπορούσε να προγραμματιστεί, να χρησιμοποιηθεί και να ελεγχθεί.
Η Ζαν Μπάρτικ, η οποία μαζί με την Μπέτι Χόλμπερτον εξελίχθηκε σε μία από τις επικεφαλής προγραμματίστριες, θυμόταν ότι η μελέτη των σχεδίων τις βοήθησε να καταλάβουν τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια του μηχανήματος. Έτσι μπορούσαν να εντοπίζουν βλάβες με ακρίβεια, ακόμη και σε επίπεδο μεμονωμένης λυχνίας.
Η επίδειξη που εντυπωσίασε τον Τύπο
Στις 14 Φεβρουαρίου 1946, ο ENIAC παρουσιάστηκε δημόσια στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. Η Ρουθ Τάιτελμπαουμ και η Μάρλιν Μέλτσερ είχαν ετοιμάσει την επίδειξη που θα έδειχνε στους δημοσιογράφους τι μπορούσε να κάνει η νέα μηχανή.
Η παρουσίαση εντυπωσίασε. Ο ENIAC εκτελούσε σε δευτερόλεπτα υπολογισμούς που ως τότε απαιτούσαν ώρες. Η δημόσια εικόνα της ανακάλυψης, όμως, είχε ένα κενό: οι φωτογραφίες και τα δημοσιεύματα της εποχής εστίασαν στους άνδρες μηχανικούς. Η δουλειά των έξι γυναικών, παρότι απαραίτητη για να λειτουργήσει η μηχανή, έμεινε σχεδόν αόρατη.
Ο ENIAC συνέχισε να υπηρετεί τον στρατό και να χρησιμοποιείται σε διαφορετικά πεδία, από τις βολές και την πρόγνωση του καιρού έως τις έρευνες στην ατομική ενέργεια και τη μελέτη κοσμικών ακτίνων. Η ταχύτητά του έκανε εφικτούς υπολογισμούς που προηγουμένως ήταν υπερβολικά αργοί ή ακριβοί. Έτσι, άνοιξε νέους δρόμους για την επιστημονική έρευνα και την ανάπτυξη εμπορικών υπολογιστών.
Η αναγνώριση ήρθε δεκαετίες αργότερα
Όταν ο ENIAC αποσύρθηκε στις 2 Οκτωβρίου 1955, είχε ήδη βοηθήσει να αλλάξει η επιστήμη των υπολογιστών. Η ιστορία των έξι προγραμματιστριών, όμως, χρειάστηκε πολύ περισσότερο χρόνο για να γίνει γνωστή. Οι συνεισφορές τους αναγνωρίστηκαν επίσημα μόλις δεκαετίες αργότερα, ενώ το 1997 και οι έξι εντάχθηκαν στο Hall of Fame της Women in Technology International.
Η συμβολή τους ξεπερνούσε κατά πολύ τη λειτουργία μιας γιγαντιαίας μηχανής. Βοήθησαν να διαμορφωθούν βασικές αρχές του προγραμματισμού και της αποσφαλμάτωσης — διαδικασίες που παραμένουν αναπόσπαστο μέρος της πληροφορικής.
Στις 2 Οκτωβρίου έσβησε ένας υπολογιστής που καταλάμβανε ένα δωμάτιο. Η δουλειά των έξι γυναικών, όμως, συνέχισε να υπάρχει σε κάθε επόμενη γενιά υπολογιστών: στην ιδέα ότι μια μηχανή μπορεί να ακολουθεί οδηγίες, να λύνει διαφορετικά προβλήματα και να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε.
