Πάνω στα τραπέζια των πέτρινων σπιτιών μένουν, σύμφωνα με την παράδοση, ανοιχτές Βίβλοι και μικροί σωροί βρώμης. Οι πόρτες κλειδώνουν για τελευταία φορά.
Στον μοναδικό δρόμο της Χίρτα, οι κάτοικοι κατεβαίνουν προς την αποβάθρα κουβαλώντας μπαούλα, εργαλεία, ρούχα και όσα από τα υπάρχοντά τους μπορούν να πάρουν μαζί.
Είναι 36 άνθρωποι: 13 άνδρες, 10 γυναίκες και 13 παιδιά. Αποτελούν δέκα νοικοκυριά — ό,τι έχει απομείνει από μια κοινότητα που κάποτε αριθμούσε περισσότερες από εκατό ψυχές.
Το ημερολόγιο γράφει 29 Αυγούστου 1930. Στην ακτή περιμένει το βρετανικό πολεμικό πλοίο HMS Harebell. Κανείς δεν τους εκδιώκει. Οι ίδιοι έχουν ζητήσει να φύγουν.
Καθώς το πλοίο απομακρύνεται και οι μαύροι ηφαιστειακοί όγκοι χάνονται μέσα στην ομίχλη του Ατλαντικού, τελειώνει η μόνιμη ανθρώπινη παρουσία σε έναν από τους πιο ακραίους κατοικημένους τόπους της Ευρώπης.
Ένας κόσμος χτισμένος πάνω στα πουλιά
Το Σεντ Κίλντα δεν είναι ένα νησί, αλλά ένα μικρό αρχιπέλαγος. Αποτελείται από τη Χίρτα, όπου βρίσκεται ο μοναδικός οικισμός, και από μικρότερα νησιά και θαλάσσιους βράχους. Εξήντα έξι χιλιόμετρα μακριά από την κοντινότερη κατοικημένη γη, η Χίρτα έμοιαζε με το τελευταίο ανθρώπινο φυλάκιο πριν από τον ανοιχτό Ατλαντικό, με το «τέλος του κόσμου».
Αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ανθρώπινη παρουσία για περισσότερο από 2.000 χρόνια. Οι κάτοικοι μαθαίνουν να επιβιώνουν σε έναν τόπο χωρίς δέντρα, με ελάχιστη καλλιεργήσιμη γη και με καιρό που μπορεί να αποκλείσει το αρχιπέλαγος για εβδομάδες. Η θάλασσα δεν είναι μόνο το όριό τους. Είναι η αποθήκη και ο δρόμος τους.
Οι άνδρες κατεβαίνουν με σχοινιά σε γκρεμούς εκατοντάδων μέτρων ή περνούν με μικρές βάρκες στους απόκρημνους βράχους του αρχιπελάγους. Κυνηγούν θαλασσοπούλια, συλλέγουν αυγά και βγάζουν από τα πουλιά κρέας, λάδι και φτερά. Ένα μέρος χρησιμοποιείται για τροφή και ένα άλλο για εμπόριο ή για την καταβολή του ενοικίου στον ιδιοκτήτη των νησιών.
Τα αποθέματα φυλάσσονται στα περίφημα cleits: μικρά, θολωτά κτίσματα από ξερολιθιά, σχεδιασμένα ώστε ο αέρας να περνά ανάμεσα στις πέτρες και να διατηρεί το περιεχόμενό τους στεγνό. Περισσότερα από 1.200 τέτοια κτίσματα έχουν καταγραφεί μόνο στη Χίρτα.
Στο εσωτερικό τους αποθηκεύονται πουλιά, αυγά, δημητριακά, χόρτο και τύρφη. Είναι τα ψυγεία, οι αποθήκες και τα θησαυροφυλάκια μιας κοινωνίας που πρέπει να προετοιμάζεται διαρκώς για τον επόμενο αποκλεισμό.
Το «Κοινοβούλιο» που δεν ήταν κοινοβούλιο
Κάθε πρωί, μετά την προσευχή, οι ενήλικοι άνδρες συγκεντρώνονται στον δρόμο του χωριού. Συζητούν τον καιρό, τις ανάγκες των οικογενειών και τις εργασίες της ημέρας: ποιοι θα καλλιεργήσουν, ποιοι θα επισκευάσουν τα σπίτια και ποιοι θα επιχειρήσουν την επικίνδυνη κάθοδο στους γκρεμούς.
Οι επισκέπτες ονομάζουν αυτή τη συνάντηση «Κοινοβούλιο του Σεντ Κίλντα». Η εικόνα μιας κοινωνίας χωρίς αρχηγούς, χρήματα ή ιδιοκτησία θα αποκτήσει αργότερα σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Η πραγματικότητα είναι λιγότερο ουτοπική, αλλά εξίσου ενδιαφέρουσα. Το Σεντ Κίλντα ανήκει επί αιώνες στην οικογένεια ΜακΛάουντ και οι κάτοικοι πληρώνουν ενοίκιο, συχνά σε είδος. Οι οικογένειες διαθέτουν συγκεκριμένους κλήρους, ζώα και προσωπικά αντικείμενα. Οι πόροι και ορισμένες εργασίες μοιράζονται επειδή η επιβίωση το απαιτεί, όχι επειδή έχει καταργηθεί η ατομική ιδιοκτησία.
Το αποκαλούμενο «Κοινοβούλιο» δεν είναι επίσημο πολιτικό σώμα. Είναι ένας πρακτικός μηχανισμός συνεργασίας. Σε έναν τόπο όπου ένα λάθος πάνω στον γκρεμό μπορεί να σκοτώσει και η αποτυχία της συγκομιδής να απειλήσει ολόκληρο το χωριό, κανείς δεν μπορεί να ζήσει πραγματικά μόνος.
Όταν τα ατμόπλοια έφεραν τον έξω κόσμο
Η απομόνωση αρχίζει να υποχωρεί τον 19ο αιώνα. Ιεραπόστολοι, κρατικοί αξιωματούχοι, περιηγητές και επιστήμονες φτάνουν στη Χίρτα. Από τη δεκαετία του 1870, τουριστικά ατμόπλοια προσεγγίζουν τακτικά το νησί.
Οι επισκέπτες αγοράζουν πλεκτά, αυγά και αναμνηστικά. Φέρνουν τρόφιμα, φάρμακα, χρήματα και καταναλωτικά αγαθά. Φέρνουν, όμως, και ασθένειες. Μετά την άφιξη πλοίων, οι κάτοικοι εμφανίζουν συχνά αυτό που αποκαλούν «βήχα του πλοίου».
Η επαφή δεν καταστρέφει αυτομάτως την κοινότητα. Αλλάζει όμως τις ισορροπίες της.
Τα εισαγόμενα αγαθά γίνονται σταδιακά απαραίτητα και η παλιά αυτάρκεια εξασθενεί. Οι νεότεροι βλέπουν ότι έξω από το αρχιπέλαγος υπάρχουν δουλειές, σταθερότερα εισοδήματα, γιατροί και επιλογές που η Χίρτα δεν μπορεί να προσφέρει.
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εγκαθίσταται στο νησί ναυτική μονάδα με ασύρματο, τακτική αλληλογραφία και μισθωτή εργασία. Για πρώτη φορά, η καθημερινότητα του εξωτερικού κόσμου βρίσκεται μόνιμα μπροστά στους κατοίκους.
Όταν οι στρατιώτες φεύγουν, η παλιά ζωή δεν μπορεί απλώς να συνεχιστεί σαν να μην έχει συμβεί τίποτα.
Η κοινότητα που δεν είχε πλέον αρκετά χέρια
Το μεγαλύτερο πρόβλημα του Σεντ Κίλντα δεν είναι μία ξαφνική καταστροφή. Είναι η αργή απώλεια ανθρώπων.
Η μετανάστευση αφαιρεί από το χωριό κυρίως νέους και ικανούς εργαζομένους. Κάθε αναχώρηση κάνει τη ζωή δυσκολότερη για όσους μένουν. Λιγότεροι άνδρες μπορούν να φροντίσουν τα κοπάδια ή να κατεβούν στους βράχους. Λιγότερες γυναίκες μπορούν να υφάνουν, να καλλιεργήσουν και να στηρίξουν τα ηλικιωμένα μέλη της κοινότητας.
Στην ήδη εύθραυστη δημογραφία προστίθεται μια τραγωδία που σημαδεύει το νησί επί γενεές: ο νεογνικός τέτανος. Για μεγάλο διάστημα, ένα τρομακτικά υψηλό ποσοστό των βρεφών πεθαίνει λίγες ημέρες μετά τη γέννηση. Η ακριβής πηγή των μολύνσεων εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, αλλά οι συνέπειες είναι αδιαμφισβήτητες.
Το 1920 στη Χίρτα ζουν 73 άνθρωποι. Μέχρι το 1928 έχουν απομείνει 38. Η ιατρική απομόνωση γίνεται ακόμη πιο οδυνηρά αισθητή το 1930, όταν οι θάνατοι δύο νέων γυναικών δείχνουν πόσο αδύνατο είναι να αντιμετωπιστεί ένα σοβαρό περιστατικό χωρίς γιατρό, νοσοκομείο και αξιόπιστη συγκοινωνία.
Δεν πρόκειται πλέον μόνο για μια δύσκολη ζωή. Πρόκειται για μια κοινότητα που πλησιάζει το σημείο στο οποίο δεν θα μπορεί να συντηρήσει ούτε τους ανθρώπους ούτε τις βασικές λειτουργίες της.
«Δεν μπορούμε να μείνουμε άλλον χειμώνα»
Στις 10 Μαΐου 1930, είκοσι κάτοικοι υπογράφουν αίτημα προς τον υπουργό αρμόδιο για τη Σκωτία. Εξηγούν ότι αρκετοί άνδρες έχουν αποφασίσει να φύγουν και ότι, χωρίς αυτούς, όσοι απομείνουν δεν θα μπορούν να φροντίσουν τα πρόβατα, να υφάνουν τα απαραίτητα υφάσματα ή να στηρίξουν τις χήρες και τους ηλικιωμένους.
Ζητούν τη βοήθεια του κράτους για να εγκατασταθούν στην ηπειρωτική χώρα και να εξασφαλίσουν τα προς το ζην.
Η εκκένωση δεν είναι, επομένως, μια βίαιη εκτόπιση. Είναι μια συλλογική παραδοχή ότι η παραμονή έχει γίνει αδύνατη.
Στις 29 Αυγούστου, το HMS Harebell παραλαμβάνει τους τελευταίους 36 κατοίκους. Μαζί τους ταξιδεύουν τα υπάρχοντα, τα ζώα και οι αναμνήσεις μιας ζωής που δεν μπορεί να μεταφερθεί ολόκληρη.
Οι περισσότεροι εγκαθίστανται σε διαφορετικά σημεία της Σκωτίας. Αρκετοί εργάζονται για τη Δασική Υπηρεσία — μια ειρωνική κατάληξη για ανθρώπους που προέρχονται από ένα νησί σχεδόν χωρίς δέντρα.
Η προσαρμογή δεν είναι εύκολη. Οι νησιώτες πρέπει να μάθουν να ζουν με μισθούς, ωράρια, δρόμους, τρένα και γείτονες που δεν εξαρτώνται ο ένας από τον άλλο για την επιβίωσή τους.
Οι φωτιές που δεν άναψαν ξανά
Χωρίς κατοίκους να τα συντηρούν, τα σπίτια της Χίρτα αρχίζουν σύντομα να χάνουν τις στέγες τους. Ο μοναδικός δρόμος παραμένει, όπως και τα πέτρινα cleits, οι μάντρες και τα ίχνη των χωραφιών.
Το Σεντ Κίλντα δεν είναι σήμερα εντελώς άδειο. Ερευνητές, εργαζόμενοι, εθελοντές και στρατιωτικό προσωπικό διαμένουν εκεί κατά περιόδους. Η μόνιμη νησιωτική κοινότητα, όμως, δεν επέστρεψε ποτέ.
Το αρχιπέλαγος αποτελεί πλέον το μοναδικό μνημείο του Ηνωμένου Βασιλείου που έχει αναγνωριστεί από την UNESCO τόσο για τη φυσική όσο και για την πολιτιστική του αξία.
Οι 36 τελευταίοι κάτοικοι δεν έφυγαν επειδή απέτυχαν να προσαρμοστούν στη φύση. Οι πρόγονοί τους είχαν ήδη αποδείξει επί δύο χιλιετίες ότι μπορούσαν να ζήσουν ανάμεσα στους γκρεμούς, στις καταιγίδες και στα εκατομμύρια θαλασσοπούλια.
Έφυγαν επειδή μία κοινωνία μπορεί να αντέξει την απομόνωση, την έλλειψη χρημάτων και τον άγριο ωκεανό — όχι όμως την αργή εξαφάνιση των ίδιων των ανθρώπων που την κρατούν ζωντανή.
Το HMS Harebell δεν μετέφερε απλώς 36 επιβάτες μακριά από ένα νησί. Μετέφερε τους τελευταίους φορείς ενός ολόκληρου κόσμου. Και όταν οι μαύροι βράχοι χάθηκαν πίσω από το πλοίο, το Σεντ Κίλντα δεν έπαψε να υπάρχει. Έπαψε να είναι πατρίδα.
