Η Αμερική βρίσκεται μέσα σε βαθιά ύφεση. Η ανεργία ανεβαίνει, επιχειρήσεις κλείνουν, τα στεγαστικά δάνεια έχουν γίνει απαγορευτικά ακριβά και οι επενδυτές κουβαλούν ακόμη τις πληγές μιας ολόκληρης δεκαετίας πληθωρισμού, πετρελαϊκών κρίσεων και χρηματιστηριακής απογοήτευσης.
Το πρωί της Τρίτης 17 Αυγούστου 1982, στο δάπεδο του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης δεν υπάρχει τίποτα που να προμηνύει ότι η Wall Street ετοιμάζεται να ζήσει μία από τις ημέρες που θα αλλάξουν την ιστορία της.
Για χρόνια, η κατοχή μετοχών δεν μοιάζει με το αυτονόητο εισιτήριο για τη δημιουργία πλούτου που θα γίνει αργότερα. Ο Dow Jones έχει περάσει μεγάλο μέρος της προηγούμενης δεκαετίας εγκλωβισμένος γύρω από επίπεδα που είχε ήδη δει στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Ο πληθωρισμός έχει διαβρώσει τις πραγματικές αποδόσεις και τα εξαιρετικά υψηλά επιτόκια έχουν μετατρέψει τα ομόλογα και τις καταθέσεις σε ισχυρούς ανταγωνιστές των μετοχών.
Και τότε, από τα γραφεία της Salomon Brothers, φτάνει ένα μήνυμα. Δεν προέρχεται από κάποιον αισιόδοξο χρηματιστή που προσπαθεί να πουλήσει μετοχές. Προέρχεται από τον άνθρωπο του οποίου η απαισιοδοξία έχει γίνει σχεδόν συνώνυμη με την εποχή. Ο Χένρι Κάουφμαν αλλάζει γνώμη.
Και η Wall Street ανεβάζει πυρετό. Μόνο που αυτή τη φορά είναι πυρετός αγορών.
Ο άνθρωπος που η Wall Street είχε μάθει να φοβάται
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ελάχιστοι οικονομολόγοι διαθέτουν την επιρροή του Χένρι Κάουφμαν.
Ως επικεφαλής οικονομολόγος της Salomon Brothers, ενός από τα ισχυρότερα σπίτια της αγοράς ομολόγων, έχει αποκτήσει φήμη σχεδόν μυθική. Οι προβλέψεις του μπορούν να μετακινήσουν αγορές και η σταθερά απαισιόδοξη στάση του απέναντι στον πληθωρισμό και στα επιτόκια τού έχει χαρίσει το παρατσούκλι «Dr. Doom».
Για χρόνια προειδοποιεί ότι το κόστος του χρήματος θα παραμείνει υψηλό. Και για χρόνια η πραγματικότητα τον δικαιώνει.
Πίσω από αυτή την πραγματικότητα βρίσκεται ένας ακόμη άνθρωπος που έχει γίνει σύμβολο της εποχής: ο πρόεδρος της Federal Reserve, Πολ Βόλκερ. Όταν αναλαμβάνει τη Fed το 1979, ο πληθωρισμός έχει ξεφύγει από τον έλεγχο. Ο Βόλκερ επιλέγει τη θεραπεία-σοκ. Η κεντρική τράπεζα σφίγγει δραματικά τη νομισματική πολιτική και το βασικό επιτόκιο της αγοράς φτάνει κάποια στιγμή κοντά στο 20%.
Η θεραπεία λειτουργεί, αλλά το τίμημα είναι τεράστιο. Η αμερικανική οικονομία βυθίζεται σε ύφεση, η ανεργία εκτινάσσεται και ολόκληροι κλάδοι που εξαρτώνται από τον δανεισμό γονατίζουν. Στη Wall Street, όμως, αρχίζει σταδιακά να διαμορφώνεται μια υποψία: ίσως η μάχη εναντίον του πληθωρισμού πλησιάζει στο σημείο καμπής.
Και ο Κάουφμαν είναι ένας από τους πρώτους που αποφασίζουν ότι η αλλαγή είναι αρκετά μεγάλη ώστε να αλλάξει και ο ίδιος στρατόπεδο.
Το memo που αλλάζει τα πάντα
Ο Κάουφμαν επιστρέφει από ταξίδι στην Ευρώπη έχοντας αρχίσει να βλέπει διαφορετικά την κατάσταση. Η Federal Reserve έχει ήδη αρχίσει να χαλαρώνει. Οι πιέσεις στον πληθωρισμό υποχωρούν και οι αποδόσεις των ομολόγων δείχνουν ότι η μεγάλη εποχή της ανόδου των επιτοκίων μπορεί να πλησιάζει στο τέλος της.
Το Σαββατοκύριακο πριν από τη 17η Αυγούστου κάθεται και γράφει ένα memo.
Το πρωί της Τρίτης βρίσκεται σε συνάντηση των partners της Salomon Brothers. Κάποια στιγμή αποχωρεί για λίγο και δίνει στη γραμματέα του την εντολή να κυκλοφορήσει την έκθεση στους πελάτες της εταιρείας.
Το μήνυμα είναι εκρηκτικό ακριβώς επειδή προέρχεται από εκείνον. Ο άνθρωπος που επί χρόνια προειδοποιεί για υψηλότερα επιτόκια προβλέπει τώρα ότι τα επιτόκια θα συνεχίσουν να πέφτουν.
Η είδηση αρχίζει να διαδίδεται στη Wall Street. Τα τηλέφωνα της Salomon Brothers παίρνουν φωτιά. Στις 10:41 π.μ., η εταιρεία επιβεβαιώνει ότι ο Κάουφμαν πράγματι έχει αλλάξει την πρόβλεψή του.
Και τότε αρχίζει η πραγματική έκρηξη.
Από την αμφιβολία στον «πανικό αγορών»
Οι εντολές αρχίζουν να πέφτουν η μία πάνω στην άλλη. Pension funds, ασφαλιστικές εταιρείες, τράπεζες και μεγάλοι θεσμικοί επενδυτές μπαίνουν στην αγορά αγοράζοντας τεράστια πακέτα μετοχών.
Η λογική τους είναι απλή και αμείλικτη: εάν ο Κάουφμαν έχει δίκιο και τα επιτόκια πρόκειται να πέσουν, τα ομόλογα θα ενισχυθούν, το κόστος χρηματοδότησης των επιχειρήσεων θα μειωθεί και οι μετοχές που επί χρόνια βρίσκονται υπό πίεση μπορεί ξαφνικά να είναι εξαιρετικά φθηνές.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη ισχυρότερο. Ο φόβος ότι το ράλι έχει ήδη αρχίσει χωρίς αυτούς.
Κανένας διαχειριστής κεφαλαίων δεν θέλει να εξηγήσει στους πελάτες του λίγους μήνες αργότερα γιατί έμεινε με μετρητά όταν όλοι οι υπόλοιποι αγόραζαν.
Η Wall Street περνά έτσι μέσα σε λίγες ώρες από τον φόβο της αγοράς στον φόβο ότι θα χάσει την αγορά.
Το FOMO, δεκαετίες προτού αποκτήσει όνομα, βρίσκεται ήδη σε πλήρη λειτουργία.
38,81 μονάδες που αλλάζουν την ιστορία
Όταν χτυπά το καμπανάκι της λήξης στις 4 το απόγευμα, οι αριθμοί μοιάζουν εξωπραγματικοί για τα δεδομένα της εποχής.
Ο Dow Jones έχει εκτιναχθεί κατά 38,81 μονάδες, ή σχεδόν 5%, κλείνοντας στις 831,24 μονάδες. Είναι η μεγαλύτερη ημερήσια άνοδος σε μονάδες που έχει καταγράψει έως τότε.
Στο NYSE αλλάζουν χέρια 92,86 εκατομμύρια μετοχές, όγκος ελάχιστα χαμηλότερος από το ιστορικό ρεκόρ. Οι traders, εξαντλημένοι αλλά εκστασιασμένοι, ξεσπούν σε ζητωκραυγές. Κομφετί πετιούνται στο δάπεδο του χρηματιστηρίου και το μπαρ του εστιατορίου του NYSE παραμένει ανοιχτό περισσότερο από το συνηθισμένο.
Και η τρέλα δεν έχει τελειώσει. Την επόμενη ημέρα, 18 Αυγούστου, περισσότερες από 132 εκατομμύρια μετοχές αλλάζουν χέρια, συντρίβοντας το προηγούμενο ρεκόρ συναλλαγών. Κάτι έχει αλλάξει στη Wall Street.
Μόνο που κανείς εκείνη τη στιγμή δεν μπορεί ακόμη να γνωρίζει πόσο πολύ.
Η αγορά που είχε πεθάνει… ξαναγεννιέται
Η σημασία της 17ης Αυγούστου δεν βρίσκεται μόνο στο ρεκόρ εκείνης της συνεδρίασης.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 12 Αυγούστου, η αμερικανική χρηματιστηριακή αγορά έχει καταγράψει αυτό που εκ των υστέρων θα αναγνωριστεί ως το χαμηλό του bear market. Η έκρηξη της 17ης Αυγούστου γίνεται το ορατό σημάδι ότι η μεγάλη αντιστροφή έχει αρχίσει. Μέχρι το τέλος του 1982, ο Dow περνά ξανά πάνω από τις 1.000 μονάδες.
Ακολουθούν τα χρόνια του Ρόναλντ Ρίγκαν, η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού, η πτώση των επιτοκίων, η χρηματοπιστωτική απορρύθμιση, η έκρηξη των εξαγορών και των leveraged buyouts και η μεταμόρφωση της Wall Street σε έναν από τους ισχυρότερους μηχανισμούς δημιουργίας πλούτου στον κόσμο.
Έρχεται η εποχή των yuppies, των investment bankers, των junk bonds, των τεράστιων bonus και της χρηματοοικονομικής κουλτούρας που θα σημαδέψει τη δεκαετία του 1980.
Θα υπάρξει ακόμη και η Μαύρη Δευτέρα του 1987, όταν ο Dow θα καταρρεύσει κατά 22,6% μέσα σε μία ημέρα. Κι όμως, η μεγάλη ανοδική εποχή θα επιβιώσει.
Από τις περίπου 800 μονάδες του Αυγούστου του 1982, ο Dow θα φτάσει πάνω από τις 11.000 μονάδες στις αρχές του 2000, λίγο πριν σκάσει η φούσκα των dot-com.
Μια γενιά Αμερικανών θα μεγαλώσει πλέον με μια εντελώς διαφορετική αντίληψη για το χρηματιστήριο: όχι ως νεκρό κεφάλαιο που κατατρώγεται από τον πληθωρισμό, αλλά ως έναν από τους βασικούς δρόμους προς τον πλούτο.
Το πραγματικό μυστικό της 17ης Αυγούστου
Ο Χένρι Κάουφμαν δεν δημιούργησε μόνος του το bull market. Οι δυνάμεις που το έκαναν δυνατό είχαν ήδη αρχίσει να κινούνται. Ο πληθωρισμός υποχωρούσε. Η Federal Reserve είχε αρχίσει να αλλάζει κατεύθυνση. Τα επιτόκια έπεφταν. Οι μετοχές ήταν φθηνές έπειτα από χρόνια απογοήτευσης και τεράστια ποσά κεφαλαίων περίμεναν στο περιθώριο.
Αυτό που έκανε το memo του ήταν διαφορετικό. Έδωσε στην αγορά το σήμα που περίμενε.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον δίδαγμα εκείνης της ημέρας. Οι μεγάλες στροφές στις αγορές σπάνια αρχίζουν όταν όλα φαίνονται καλά. Συνήθως αρχίζουν όταν τα πράγματα εξακολουθούν να μοιάζουν άσχημα, αλλά έχουν πάψει να χειροτερεύουν.
Στις 17 Αυγούστου 1982 η αμερικανική οικονομία δεν έχει θεραπευτεί. Η ανεργία παραμένει υψηλή και η ύφεση δεν έχει ακόμη τελειώσει επισήμως. Η Wall Street, όμως, δεν αγοράζει το παρόν. Αγοράζει το μέλλον.
Και εκείνο το πρωί, ένας άνθρωπος που είχε περάσει σχεδόν μία δεκαετία προειδοποιώντας ότι το μέλλον θα είναι χειρότερο, λέει ξαφνικά στους μεγαλύτερους επενδυτές της Αμερικής ότι ίσως το χειρότερο βρίσκεται πίσω τους. Λίγες ώρες αργότερα, η συνεδρίαση του NYSE έχει μετατραπεί σε γιορτή. Και ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια στην ιστορία της Wall Street μόλις έχει αρχίσει να γράφεται.
