Όταν ένας άνθρωπος πέσει θύμα τοκογλυφίας, η συμβουλή, που συνήθως ακούει, είναι απλή: να εργαστεί περισσότερο, να μειώσει τα έξοδά του και να αποπληρώσει τα χρέη του. Η συμβουλή αυτή έχει λογική μόνο εφόσον ο άνθρωπος εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να εργαστεί, να παράγει εισόδημα και να βελτιώσει τη θέση του. Τι συμβαίνει όμως όταν ο τοκογλύφος δεν επιτρέπει στο θύμα να ανακάμψει;
Τι συμβαίνει όταν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος κατευθύνεται διαρκώς στην εξυπηρέτηση του χρέους, όταν κάθε νέα προσπάθεια συνοδεύεται από νέες απαιτήσεις και όταν η οικονομική εξάρτηση μετατρέπεται σε μόνιμη κατάσταση; Το ίδιο ερώτημα μπορεί να τεθεί και για τα κράτη. Η δημόσια συζήτηση γύρω από το χρέος συνήθως περιορίζεται σε αριθμούς, ποσοστά και λογιστικές εξισώσεις.
Όμως το χρέος δεν είναι μόνο οικονομικό μέγεθος. Είναι και σχέση ισχύος. Και όταν η σχέση αυτή γίνει υπερβολικά άνιση, τότε παύουμε να μιλάμε απλώς για δανεισμό και αρχίζουμε να μιλάμε για εξάρτηση. Η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα κρατών που βρέθηκαν παγιδευμένα σε τέτοιες σχέσεις. Αρχικά δανείζονται για να καλύψουν πραγματικές ανάγκες. Στη συνέχεια δανείζονται για να αποπληρώσουν προηγούμενα δάνεια. Και τελικά ολόκληρη η οικονομική τους πολιτική αρχίζει να καθορίζεται από τις απαιτήσεις των πιστωτών.
Πρόβλημα εθνικής κυριαρχίας το χρέος;
Σε εκείνο το σημείο εμφανίζεται ένα παράδοξο. Όλοι συμφωνούν ότι η χώρα πρέπει να αναπτύξει την παραγωγή της, να αυξήσει τις επενδύσεις, να ενισχύσει τη βιομηχανία της, να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας και να αποκτήσει μεγαλύτερη οικονομική αυτάρκεια. Αυτή είναι η μόνη πραγματική λύση. Τι γίνεται όμως όταν οι όροι του χρέους δεν επιτρέπουν αυτή τη διαδικασία; Τι γίνεται όταν οι δημόσιες επενδύσεις περιορίζονται για να εξοικονομηθούν πόροι για την εξυπηρέτηση του χρέους;
Η Ελλάδα γνώρισε πλευρές αυτής της πραγματικότητας κατά την προηγούμενη δεκαπενταετία. Ανεξάρτητα από το πώς ερμηνεύει κανείς τις αιτίες της κρίσης, ένα γεγονός δύσκολα αμφισβητείται: η χώρα βρέθηκε σε μια κατάσταση όπου η εξυπηρέτηση του χρέους αποτέλεσε τον κυρίαρχο άξονα της οικονομικής πολιτικής. Η ελληνική περίπτωση δεν είναι μοναδική. Η ιστορία της Λατινικής Αμερικής είναι γεμάτη από αντίστοιχα παραδείγματα. Η Αργεντινή πέρασε επανειλημμένα από κύκλους υπερχρέωσης, λιτότητας, ύφεσης και νέου δανεισμού. Παρόμοια φαινόμενα παρατηρήθηκαν σε πολλές χώρες της Αφρικής και της Ασίας.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις εμφανίζεται το ίδιο ερώτημα: ποια είναι η προτεραιότητα; Η αποπληρωμή του χρέους ή η επιβίωση της οικονομίας; Οι πιστωτές απαντούν συνήθως ότι χωρίς δημοσιονομική πειθαρχία δεν μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη. Οι οφειλέτες απαντούν ότι χωρίς ανάπτυξη δεν μπορεί να υπάρξει αποπληρωμή. Η αλήθεια είναι ότι και οι δύο πλευρές διαθέτουν ένα μέρος της πραγματικότητα
Ο φαύλος κύκλος του δανεισμού
Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι καμία χώρα δεν βγήκε από βαθιά κρίση μόνο με περικοπές, μόνο με λιτότητα και μόνο με τη μεταφορά πόρων προς τους δανειστές. Όλες οι επιτυχημένες ανακάμψεις στηρίχθηκαν τελικά στην παραγωγή νέου πλούτου. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος. Εάν μια χώρα δεν διαθέτει τα εργαλεία για να παράγει νέο πλούτο, τότε το χρέος μετατρέπεται σε μόνιμο μηχανισμό ανακύκλωσης εξάρτησης. Δανείζεται για να πληρώνει χρέη, τα οποία δημιουργούν την ανάγκη για νέα δάνεια.
Όταν οι όροι αποπληρωμής καθιστούν αδύνατη την παραγωγική ανασυγκρότηση μιας χώρας, τότε η χώρα δεν αντιμετωπίζει απλώς πρόβλημα χρέους. Αντιμετωπίζει πρόβλημα εθνικής επιβίωσης. Σε μια τέτοια περίπτωση, η επαναδιαπραγμάτευση, η αναδιάρθρωση ή ακόμη και η άρνηση αποδοχής μη βιώσιμων όρων δεν αποτελούν πράξεις ανευθυνότητας, αλλά πράξεις αυτοσυντήρησης. Κανένα κράτος δεν μπορεί να θυσιάζει επ’ αόριστον το μέλλον του για να εξυπηρετεί ένα χρέος που το εμποδίζει να παράγει τον πλούτο με τον οποίο θα το αποπληρώσει.
