Υπάρχουν βιβλία που φωτίζουν μια άγνωστη ιστορική περιοχή και υπάρχουν βιβλία που μετακινούν ολόκληρο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ιστορία. Το “Η τέχνη του να μην κυβερνιέσαι” του James C. Scott ανήκει καθαρά στη δεύτερη κατηγορία. Η ελληνική έκδοση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση του Αλέξανδρου Μανωλάτου, φέρνει στο ελληνικό κοινό ένα από τα σημαντικότερα έργα της σύγχρονης πολιτικής ανθρωπολογίας και ίσως την πιο ριζοσπαστική ανάγνωση της σχέσης ανθρώπου και κράτους που γράφτηκε τις τελευταίες δεκαετίες.
Ο Scott, ένας από τους πιο επιδραστικούς πολιτικούς ανθρωπολόγους της εποχής μας, στρέφει το βλέμμα του στη Ζόμια, μια τεράστια ορεινή περιοχή της Νοτιοανατολικής Ασίας που εκτείνεται από τη Βιρμανία και την Ταϊλάνδη μέχρι το Λάος, το Βιετνάμ και τη νοτιοδυτική Κίνα. Εκεί αναζητά μια διαφορετική ιστορία. Όχι την ιστορία των βασιλείων, των αυτοκρατοριών και των κρατικών μηχανισμών, αλλά την ιστορία όσων επέλεξαν να ζήσουν μακριά από αυτά. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η μεγάλη ανατροπή του βιβλίου. Οι ορεινοί πληθυσμοί της Ζόμιας δενπαρουσιάζονται ως «καθυστερημένες» ή «απομονωμένες» κοινωνίες, αλλά ως κοινότητες που επέλεξαν συνειδητά τη φυγή από τη φορολογία, τη στρατολόγηση, την καταναγκαστική εργασία και τον κρατικό έλεγχο. Ο Scott μετατρέπει έτσι την απόσταση από το κράτος σε πολιτική πράξη.
Η φυγή ως πολιτική επιλογή
Το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αντιστρέφει παγιωμένες βεβαιότητες. Για δεκαετίες, η κυρίαρχη ιστοριογραφία αντιμετώπιζε τους λαούς των ορεινών περιοχών ως κατάλοιπα ενός προνεωτερικού κόσμου. Ο Scott προτείνει ακριβώς το αντίθετο λέγοντας πως οι πληθυσμοί αυτοί υπήρξαν προϊόν ιστορικής φυγής. Η γεωγραφία αποκτά εδώ πολιτικό περιεχόμενο. Τα βουνά λειτουργούν ως καταφύγιο. Η μετακινούμενη γεωργία, η απουσία γραφής, οι ευέλικτες εθνοτικές ταυτότητες και οι διάσπαρτοι οικισμοί μετατρέπονται σε τεχνικές αποφυγής της κρατικής επιτήρησης. Ολόκληρες κοινωνίες οργανώνονται γύρω από την ιδέα της χαμηλής «αναγνωσιμότητας» απέναντι στην εξουσία.
Ο Scott συνδέει αυτή τη θεώρηση με μια ευρύτερη κριτική της κρατικής οργάνωσης. Τα κράτη, υποστηρίζει, επιδιώκουν διαρκώς να καταστήσουν τους πληθυσμούς ευανάγνωστους, να καταγράψουν, να ταξινομήσουν, να οριοθετήσουν, να επιβάλουν σταθερή εγκατάσταση, ονόματα, σύνορα και διοικητικές κατηγορίες. Η κρατική ισχύς χτίζεται πάνω στην ορατότητα και στην καταγραφή. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το βιβλίο μετατρέπεται σε μια συναρπαστική αφήγηση για τη σύγκρουση ανάμεσα στην κινητικότητα και τη σταθερότητα, ανάμεσα στην αυτονομία και στη διοικητική πειθαρχία.
Μια αναρχική ανάγνωση της ιστορίας
Ο υπότιτλος του έργου, «Μια αναρχική ιστορία της ορεινής Νοτιοανατολικής Ασίας», υπήρξε από την πρώτη στιγμή πεδίο έντονων συζητήσεων. Ο Scott αποφεύγει τον δογματισμό και την ιδεολογική ρητορεία. Η ματιά του όμως παραμένει βαθιά επηρεασμένη από την αναρχική σκέψη, κυρίως επειδή επιχειρεί να δει την ιστορία έξω από τη σκοπιά των κρατικών αρχείων και των κυρίαρχων ελίτ. Η συμβολή του βιβλίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία η κρατική εξουσία εμφανίζεται συχνά ως φυσική και αναπόφευκτη μορφή οργάνωσης της κοινωνίας. Ο Scott υπενθυμίζει ότι μεγάλα τμήματα της ανθρώπινης ιστορίας οργανώθηκαν γύρω από την αποφυγή της κρατικής ενσωμάτωσης.
Αυτή ακριβώς η οπτική εξηγεί και την τεράστια απήχηση του έργου στις πολιτικές επιστήμες, στην ανθρωπολογία, στις μετα-αποικιακές σπουδές αλλά και στη σύγχρονη πολιτική θεωρία. Το βιβλίο διαβάστηκε ως μια υπενθύμιση ότι η αντίσταση συχνά εκφράζεται όχι μέσα από επαναστάσεις και ηρωικές συγκρούσεις, αλλά μέσα από μικρές καθημερινές πρακτικές διαφυγής. Παράλληλα, αρκετοί μελετητές κατηγόρησαν τον Scott για υπερβολική ιδεαλιστική προσέγγιση των «άκρατων» κοινωνιών και για μια τάση ρομαντικοποίησης της περιφέρειας. Ακόμη όμως και οι επικριτές του αναγνωρίζουν πως πρόκειται για έργο που άλλαξε ριζικά τη συζήτηση γύρω από την εξουσία και τις μορφές κοινωνικής οργάνωσης.
Το βιβλίο που αλλάζει τον τρόπο ανάγνωσης της εξουσίας
Η τέχνη του να μην κυβερνιέσαι διαθέτει σπάνια θεωρητική δύναμη, αλλά και αφηγηματική ένταση. Ο Scott γράφει με τρόπο που συνδυάζει ιστορική τεκμηρίωση, πολιτική οξυδέρκεια και ανθρωπολογική φαντασία. Κάθε κεφάλαιο λειτουργεί σαν ανατροπή μιας βεβαιότητας που θεωρούνταν αυτονόητη.
Η σημασία του βιβλίου ξεπερνά κατά πολύ τα όρια της Νοτιοανατολικής Ασίας. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια συνολική επανεξέταση της ίδιας της πολιτικής νεωτερικότητας. Ο Scott υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη επιθυμία για αυτονομία, κινητικότητα και αποφυγή της κυριαρχίας υπήρξε διαχρονική και συχνά αόρατη μέσα στις επίσημες αφηγήσεις. Γι’ αυτό και το βιβλίο διαβάζεται σήμερα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε έναν κόσμο όπου η επιτήρηση, η χαρτογράφηση της κοινωνικής ζωής και η διοικητική κανονικοποίηση αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη ισχύ. Η μεγάλη επιτυχία του Scott βρίσκεται ακριβώς εδώ: κατορθώνει να μετατρέψει μια μελέτη για ορεινούς λαούς της Ασίας σε ένα καθολικό σχόλιο πάνω στην ελευθερία, στην εξουσία και στη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη της διαφυγής.
