Του Δημήτριου Δούκα Σουφλέρη*
Στις 18 Απριλίου έγινε προβολή της ταινίας «Selma» της Αva DuVernay στην Κύμη. Η ταινία αφορά μία μεγάλη στιγμή στη ζωή και την πορεία του Martin Luther King στις ΗΠΑ τη δεκαετία του ’60. Πρόκειται για την ιστορία μιας πορείας, που τελικά επαναλήφθηκε τρεις φορές. Οι πορείες αυτές είχαν γίνει στην προσπάθεια των μαύρων Αμερικανών πολιτών να μπορέσουν να ασκήσουν το δικαίωμα ψήφου που με διάφορες μεθοδεύσεις τούς στερούσε η διοίκηση.
Στην πρώτη πορεία -μόνο μαύρων πολιτών- η αστυνομία φέρθηκε με απόλυτα βάρβαρο τρόπο, προκαλώντας πολλά θύματα. Όμως για το αμερικανικό κράτος υπήρξε η ατυχία αυτά να παρουσιαστούν στην τηλεόραση και έτσι όλη αυτή η βαρβαρότητα σόκαρε τους Αμερικανούς πολίτες.
Στη δεύτερη πορεία συμμετείχαν πολλοί ευαισθητοποιημένοι άνθρωποι – κάθε χρώματος και φυλής, και χριστιανικού δόγματος, αλλά και Εβραίοι. Εδώ θα πρέπει να τονισθεί ότι ο Martin Luther King, αυτός ο άνθρωπος που είναι γνωστός σαν ένας τεράστιος αγωνιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ήταν ταυτοχρόνως ιερωμένος του προτεσταντικού δόγματος (βαπτιστής), δηλαδή, όπως πολύ σωστά το έχει πει ο Θανάσης Παπαθανασίου, «παπάς». Σε αυτή την πορεία συμμετείχε με το ράσο του και την αρχιερατική ράβδο ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ιάκωβος. Η σκηνοθέτις δίνει ιδιαίτερη σημασία σε αυτό το θέμα, τόσο κατά τον ασπασμό μεταξύ των δύο ιερωμένων όσο και στο γεγονός ότι ο Ιάκωβος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας, με όλους τους κινδύνους που αυτό μπορούσε να σημαίνει.
Δεν πρόκειται βέβαια εδώ να διηγηθούμε όλη την ταινία… Στη δεύτερη πορεία τελικά έγινε μία αμοιβαία υποχώρηση: δηλαδή οι αστυνομικές δυνάμεις δεν επιτέθηκαν στον κόσμο, και ο Martin Luther King, όσο και αν φαίνεται απίστευτο, ενώ ουσιαστικά ήταν ο νικητής, γύρισε πίσω (μετά τη συγκλονιστική σκηνή όπου όλοι γονατίζουν επάνω στη γέφυρα…).
Ακολούθησαν κι άλλα γεγονότα, μέχρι που τελικά έφθασαν σε αυτό που επιζητούσαν, την πραγματική άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος, που ήταν άλλο ένα βήμα σε αυτή τη συνεχή, κοπιώδη και αιματηρή προσπάθεια απόκτησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τους μαύρους πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίοι βρέθηκαν σε αυτή τη χώρα ως αντικείμενα του μεγαλύτερου εγκλήματος που έχει κάνει ποτέ η ανθρωπότητα: της δουλείας. Ενός διαχρονικού μεν κακού, το οποίο όμως με τη μορφή του δουλεμπορίου (που κράτησε μερικούς αιώνες) ανάμεσα στην Αφρική και την Αμερική έφθασε σε απίστευτα επίπεδα απανθρωπιάς.
Επισήμως, σταμάτησε το 1863, όμως πέρασε περισσότερο από ένας αιώνας για να μπορούν πραγματικά οι μαύροι να ψηφίζουν. Μπορεί δε σήμερα να έχουν υπάρξει μαύροι πρόεδροι, αντιπρόεδροι, αρχηγοί στρατού ή υπουργοί, όμως ακόμη οι μαύροι πολίτες της ισχυρότερης «δημοκρατίας» του κόσμου πάρα πολύ εύκολα αποτελούν θύματα της εγκληματικότητας και μπορεί να βρεθούν φρικτά δολοφονημένοι κάτω από το γόνατο ενός λευκού αστυνομικού, όπως στο περιστατικό με τον George Floyd το 2020. Εδώ αξίζει να γίνει μνεία ότι η σκηνοθέτις είχε δώσει για ελεύθερη προβολή την ταινία (στο πλαίσιο της ευαισθητοποίησης του κόσμου για το κακό που συνέβαινε στους μαύρους της Αμερικής) κατά την περίοδο μετά τη φρικτή δολοφονία του προαναφερομένου, όταν ο κόσμος, συγκλονισμένος, έβλεπε όσα συνέβαιναν στην Αμερική…
Αιτία για την προβολή της ταινίας υπήρξε η παρουσίαση του βιβλίου του Θανάση Ν. Παπαθανασίου (διευθυντής του θεολογικού περιοδικού «Σύναξη») «όψη, Τόπση, κόψη» που μαζί με το έτερο «βασιλιάς και θερμοστάτης» (επίσης του ιδίου, και τα δύο εκδόσεις manifesto-Πολιτική-Πολιτισμός, 2025 και 2019 αντίστοιχα). Ο συγγραφέας ασχολείται σε πολύ μεγάλο βαθμό με την προσωπικότητα του Martin Luther King, νομίζω ότι τον θαυμάζει, και αυτό το αίσθημα θαυμασμού μετά την ανάγνωση των βιβλίων περνάει και στον αναγνώστη. Και δικαίως. Γιατί ο Martin Luther King ήταν μία πολύ υψηλού επιπέδου και συγκρότησης προσωπικότητα, που αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των μαύρων Αμερικανών, δεν έκανε όμως διακρίσεις και είχε ένα όνειρο: Το όνειρό του αφορούσε τη συναδέλφωση, την πρόοδο και το καλό για όλους τους ανθρώπους, ασχέτως φυλής, χρώματος, τάξεως ή θρησκείας! Άλλο ένα χαρακτηριστικό αυτού του σπουδαίου ανθρώπου ήταν το γεγονός ότι ήταν ενσυνείδητα κατά της άσκησης βίας. Ακόμη και όταν τα πράγματα πίεζαν εκπληκτικά και πολλοί στον περίγυρό του θεωρούσαν ότι η βία ήταν αναπόφευκτη, αυτός δεν ενέδωσε ποτέ στην παραδοχή της βίας ως μέσου λύσης των ανθρώπινων προβλημάτων, θυμίζοντάς μας την άλλη μεγάλη προσωπικότητα του 20ού αι. που επίσης νίκησε μία αυτοκρατορία χωρίς την βία: τον Mahatma Gandhi.
Εδώ θα πρέπει να γίνει μία διάκριση, ιδίως επειδή αναφερόμαστε σε έναν ιερωμένο και κάποιοι αρέσκονται να αναφέρουν ως παράδειγμα τον Χριστό που «γύρισε και το άλλο μάγουλο». Όταν λέμε μη άσκηση βίας, αυτό δεν σημαίνει καθολική αποχή από κάθε είδους βία. Γιατί μία λελογισμένη βία μάλλον θα πρέπει να γίνεται αποδεκτή, αφού αποτελεί κομμάτι της ανθρώπινης ζωής. Άλλωστε ο ίδιος ο Χριστός με βία έδιωξε τους χρηματιστές από τον Ναό. Επίσης, κάποιου είδους βία άσκησε όταν στράφηκε κατά των Φαρισαίων και των Γραμματέων και τους μίλησε με τόσο εκπληκτικά βαριές κουβέντες (υποθέτω ότι η ομιλία του, εάν γινόταν στις μέρες μας, θα είχε οδηγήσει τους εύθικτους ανθρώπους του καιρού μας σε μηνύσεις…). Αυτό το είδος βίας νομίζω ότι ο Martin Luther King το αποδεχόταν. Ποτέ όμως δεν μπορούσε να αποδεχτεί τη βία η οποία θα οδηγούσε στον τραυματισμό, την κακοποίηση ή την προσβολή της αξιοπρέπειας μιας ανθρώπινης ύπαρξης ή, ακόμη χειρότερα, την αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής.
Στα βιβλία που αναφέραμε τα άλλα μεγάλα θέματα που θίγονται είναι το ζήτημα της δουλείας και των θεολογικών απόψεων πίσω από την ανθρώπινη δουλεία. Αυτές οι θεολογικές απόψεις -τουλάχιστον σε επίπεδο προτεσταντισμού- κατά τον 19ο αι. κινούνταν ανάμεσα στην άποψη που δικαιολογούσε τη δουλεία των λευκών επί των μαύρων και στην απελευθερωτική θεολογία που θεωρούσε απαράδεκτη τη δουλεία και επεδίωκε την απελευθέρωσή τους στο πλαίσιο της απόλυτης ισότητας των ανθρώπινων όντων μεταξύ τους.
Ευτυχώς το ζήτημα μπορούμε να θεωρήσουμε ότι έχει λυθεί στα πλαίσια της προτεσταντικής θεολογίας -υπέρ της ελευθερίας και ισότητας και πλήρους απόρριψης της δουλείας. Για την ορθόδοξη θεολογία μπορούμε να πούμε ότι εν γένει ήταν πιο ξεκάθαρη στο ζήτημα αυτό και από νωρίς θεωρούσε την ισότητα και την ελευθερία των ανθρώπων ως πανανθρώπινη αρχή χωρίς διακρίσεις.
Η ταινία προβλήθηκε σε μία περίοδο αναστάσιμη, χαρούμενη λόγω της εορτής του Πάσχα. Πάσχα σημαίνει πάντοτε πέρασμα, κάποιου είδους πέρασμα, και βέβαια αυτό το πέρασμα, συνδυαζόμενο με το γεγονός της Αναστάσεως που είναι το κεντρικό σημείο του Πάσχα, δεν μπορεί παρά να είναι ένα πέρασμα χαράς, ανείπωτης χαράς, αφού υποδηλώνει τη νίκη της ζωής επί του θανάτου. Δυστυχώς για τους περισσότερους εξ ημών το Πάσχα και αυτή η εκπληκτική (ακόμη και ως έκφραση) Μεγάλη Εβδομάδα με τις υπέροχες ακολουθίες της έχουν μετατραπεί σε άλλη μία εορταστική περίοδο, όπως των Χριστουγέννων, και οι ευχές τείνουν προς το ουδέτερο «καλές γιορτές» και «χρόνια πολλά».
Αυτό όμως αποτελεί ένα πολύ μεγάλο θέμα που ίσως ασχοληθούμε κάποια στιγμή στο μέλλον μαζί του.
Από την άλλη, η προβολή της ταινίας γίνεται σε μία περίοδο που η ανθρωπότητα υποφέρει. Ο δυτικός πολιτισμός άλλη μία φορά υποκρίνεται, και στο όνομα της δημοκρατίας και του καλού των λαών βομβαρδίζει, ισοπεδώνει, εξοντώνει, εξυβρίζει λαούς και πολιτισμούς. Έχει φτάσει δε στο σημείο της αποθράσυνσης και πλέον δηλώνει ότι κάνει επιθετικό πόλεμο στη λογική των προληπτικών χτυπημάτων και της προστασίας από πιθανούς μελλοντικούς κινδύνους. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι η λογική και οι πρακτικές του εθνικοσοσιαλισμού που αμαύρωσαν το μέσον του 20ού αιώνος και ξεκίνησαν από την καρδιά της Ευρώπης και του δυτικού πολιτισμού όχι απλώς δεν έχουν αποκηρυχθεί επί της ουσίας, αλλά στην πράξη έχουν διαδοθεί και έχουν ενσωματωθεί ως ιδεολόγημα ολόκληρου το δυτικού πολιτισμού, τουλάχιστον ως προς τις εξουσιαστικές και κυριαρχικές του δομές.
Δυστυχώς, όπως και σε άλλες προβολές που έχουν γίνει από το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Κύμης και την Εταιρεία Περιβάλλοντος Κύμης, προβολές που έχουν σαν κέντρο πρώτα τον άνθρωπο και μετά το περιβάλλον και τον πολιτισμό, για άλλη μία φορά βγαίνει το δυσάρεστο συμπέρασμα ότι πολλοί μιλούν ή παρουσιάζονται ως προοδευτικοί άνθρωποι, τελικά όμως δεν έχουν τον χρόνο ή τη διάθεση να αφιερώσουν έστω και λίγη ώρα από τη ζωή τους στην παρακολούθηση από κοινού ενός θεάματος που θίγει και ενασχολείται με τα σοβαρά και πανανθρώπινα θέματα, όπως ελευθερία, δουλεία, πατρίδα, ισότητα, ανθρώπινη αξιοπρέπεια… Και είναι κρίμα γιατί κάποιοι κοπιάζουν πολύ για να γίνονται όλα αυτά. Διερωτάται κανείς εάν πράγματι έχουν ενδιαφέροντα και προοδευτισμό όπως δηλώνουν ή πιο πολύ τους απασχολεί η εικονική πραγματικότητα και τέλος πάντων ο καθένας είναι κλεισμένος στο δικό του καβούκι και μικρόκοσμο και στη δικιά του διασκεδαστική περιχαρακωμένη ευδαιμονία.
Κάποιοι όμως, πιστεύοντας ότι η ελπίδα χτίζεται μέσα από τις πράξεις και τις σκέψεις μας, θα συνεχίσουμε να έχουμε μπροστά μας ανθρώπους -και το παράδειγμα τους- σαν τον Martin Luther King και θα λέμε: «Έχω ένα όνειρο, ένα όνειρο για έναν καλύτερο και δικαιότερο κόσμο». Και θα συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε για να κατορθώσουμε αυτόν τον κόσμο!
*Δικηγόρος
