Δημοκρατία υπό αναβάθμιση

Έχετε ποτέ σκεφτεί τι συμβαίνει όταν η πολιτική βαφτίζεται δυσλειτουργία; Υπήρξε μια εποχή που οι ισχυροί φοβούνταν τη Δημοκρατία επειδή ο λαός μπορούσε να ανατρέψει τα πάντα. Σήμερα τη φοβούνται επειδή καθυστερεί τα πάντα.

Η νέα ιδεολογία της εξουσίας δεν επιτίθεται στη Δημοκρατία ευθέως – την παρουσιάζει ως ξεπερασμένη τεχνολογία. Κάτι σαν παλιό λειτουργικό σύστημα που χρειάζεται επειγόντως update.

Δε μιλούν για κατάργηση δικαιωμάτων. Μιλούν για “αποτελεσματικότητα”. Δε μιλούν για έλεγχο. Μιλούν για “έξυπνη διακυβέρνηση”. Δε μιλούν για χειραγώγηση. Μιλούν για “δεδομένα”. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για τη μεγαλύτερη αποπολιτικοποίηση που έχει γνωρίσει η μεταπολεμική Ευρώπη: η σύγκρουση μετατρέπεται σε στατιστικό θόρυβο και η κοινωνία σε dataset.

Ο Γάλλος στοχαστής Μισέλ Φουκώ είχε περιγράψει ήδη από τη δεκαετία του ’70 τη “βιοπολιτική” – την εξουσία που δεν καταστέλλει αλλά διαχειρίζεται ζωές, πληθυσμούς, συμπεριφορές. Σήμερα αυτή η εξουσία απέκτησε τεχνητή νοημοσύνη, cloud και απεριόριστη μνήμη. Δε χρειάζεται να σε φοβίσει. Αρκεί να σε οργανώσει.

Η Δημοκρατία ως σφάλμα συστήματος

Στο κυρίαρχο αφήγημα, η Δημοκρατία παρουσιάζεται σαν bug: ψηφίζουν “λάθος”, διαμαρτύρονται “υπερβολικά”, καθυστερούν “αναγκαίες μεταρρυθμίσεις”. Η λύση; Περισσότερη τεχνολογία, λιγότερη κοινωνία.

Ο τεχνο-μεσσιανισμός του Ρέι Κερζουέλ υπόσχεται ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα πάρει καλύτερες αποφάσεις επειδή δεν επηρεάζεται από πάθη, ιδεολογίες ή συμφέροντα. Δηλαδή επειδή δεν είναι ανθρώπινη. Από την άλλη πλευρά, ο Αμερικανός αντιδημοκρατικός θεωρητικός Κέρτις Γιάρβιν δε μασά τα λόγια του: θεωρεί ότι η Δημοκρατία πρέπει να αντικατασταθεί από ένα κράτος-εταιρεία, όπου η εξουσία θα ασκείται από “ικανή διοίκηση” χωρίς την παρεμβολή των πολιτών.

Δύο διαφορετικές διαδρομές, ίδιος προορισμός: μια κοινωνία χωρίς πραγματική πολιτική.

Προληπτική διακυβέρνηση – πριν καν ανοίξει το στόμα σου

Η πιο αποτελεσματική εξουσία δεν είναι αυτή που απαγορεύει αλλά αυτή που προλαβαίνει. Μεγάλα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης προβλέπουν οικονομικές συμπεριφορές, κοινωνικές αντιδράσεις, ακόμα και πιθανά ξεσπάσματα δυσαρέσκειας. Η πολιτική μετατρέπεται σε management κινδύνου.

Δε χρειάζεται να ακούσεις τον πολίτη αν μπορείς να τον προγραμματίσεις. Οι εκλογές διατηρούνται ως δημοκρατικό ντεκόρ. Όμως οι κρίσιμες αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί σε server farms, συμβούλια ειδικών και αλγοριθμικά μοντέλα που κανείς δεν ψήφισε. Η Δημοκρατία επιβιώνει, όπως τα μουσεία: ως μνήμη ενός παλιού πολιτισμού.

Το ελληνικό ψηφιακό “θαύμα” της ψηφιακής γραφειοκρατίας

Στην Ελλάδα, η ψηφιοποίηση παρουσιάστηκε ως success story εκσυγχρονισμού από τη Νέα Δημοκρατία. Πλατφόρμες, εφαρμογές, wallets, πιστοποιήσεις, QR codes – ένα κράτος που δήθεν “χωρά στην τσέπη σου”.

Στην πράξη, χώρεσε απλώς όλη η γραφειοκρατία μέσα στο κινητό. Δεκάδες κωδικοί που πρέπει να θυμάσαι.

Πολλαπλές επιβεβαιώσεις. Ατελείωτα “τικαρίσματα” για να προχωρήσεις στο επόμενο βήμα.

Ψηφιακά πορτοφόλια που απαιτούν περισσότερη διαδικασία από μια παλιά ουρά σε δημόσια υπηρεσία. Το κράτος δεν εξαφανίστηκε – μετατράπηκε σε λαβύρινθο passwords.

Και το πιο εντυπωσιακό: όλο αυτό παρουσιάζεται ως απελευθέρωση του πολίτη, ενώ στην πραγματικότητα μεταφέρει πάνω του το βάρος της λειτουργίας του κράτους. Αντί να είναι παρόν και έτοιμο όταν χρειάζεται, σου ζητά να είσαι εσύ διαρκώς συνδεδεμένος, ενημερωμένος, πιστοποιημένος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πολιτική προστασία: αντί για οργανωμένη πρόληψη, υποδομές και παρουσία στο πεδίο, το κράτος αρκείται στο να στέλνει μήνυμα από το 112 – “εκκενώστε τώρα ή μείνετε εντός σπιτιού” – σε φωτιές, πλημμύρες, καταστροφές. Δηλαδή η ευθύνη μετακυλίεται στον πολίτη: σώσου μόνος σου, εμείς σε ειδοποιήσαμε. Ο πολίτης μετατράπηκε σε αριθμό πρωτοκόλλου.

Η ένσταση σε ticket. Η διαμαρτυρία σε “μη συμβατό αίτημα”.

Και όταν το σύστημα απορρίπτει κάτι, δεν υπάρχει πολιτικός υπεύθυνος – μόνο “τεχνικός περιορισμός”. Η εξουσία έγινε αόρατη. Και άρα πολύ πιο ασφαλής.

Η στιγμή που η Τεχνητή Νοημοσύνη προσλαμβάνει ανθρώπους

Αν όλα αυτά φαίνονται θεωρητικά, η πραγματικότητα είναι ήδη πιο κυνική. Πρόσφατα παρουσιάστηκε διεθνώς μια υπηρεσία όπου πράκτορες Τεχνητής Νοημοσύνης μπορούν να αναθέτουν εργασίες σε ανθρώπους στον φυσικό κόσμο: παραλαβές δεμάτων, συμμετοχή σε συναντήσεις, διανομή υλικού, ακόμα και “δοκιμές εμπειριών”.

Δεν πρόκειται για σενάριο ταινίας,  αλλά για πραγματικές αναφορές που δημοσιεύτηκαν στον ελληνικό Τύπο, μεταξύ άλλων στον “Οικονομικό Ταχυδρόμο” και στο in.gr. Το μότο της υπηρεσίας είναι αποκαλυπτικό: “Τα ρομπότ χρειάζονται το σώμα σου”. Όχι το μυαλό σου ως κριτική σκέψη και λειτουργία. Όχι τη γνώμη σου. Το σώμα σου.

Η νέα παγκόσμια αγορά: ενοικίαση ανθρώπων

Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι δημιούργησαν προφίλ για να “προσληφθούν” από ψηφιακούς AI πράκτορες. Ανάμεσά τους όχι μόνο ανειδίκευτοι εργαζόμενοι αλλά και επιστήμονες.

Η υπόσχεση είναι απλή: μικρές πληρωμές για μικρές φυσικές υπηρεσίες που οι μηχανές δεν μπορούν να εκτελέσουν μόνες τους.

Έτσι γεννιέται μια νέα κατηγορία εργασίας: ο άνθρωπος ως απομακρυσμένο εξάρτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Όχι εργαζόμενος. Όχι συνεργάτης. Περιφερειακή συσκευή.

Η πλήρης αντιστροφή της σχέσης ανθρώπου-μηχανής. Για αιώνες, ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε εργαλεία για να επεκτείνει τη δύναμή του.

Στον 21ο αιώνα, τα εργαλεία χρησιμοποιούν τον άνθρωπο για να επεκτείνουν τη δική τους. Η μηχανή δεν έχει σώμα, αισθήσεις ή παρουσία στον φυσικό κόσμο – οπότε “νοικιάζει” ανθρώπους ως βιολογικούς αντιπροσώπους. Η οικονομία της πλατφόρμας μετατρέπεται σε οικονομία βιολογικής υπεργολαβίας. Αυτό δεν είναι απλώς τεχνολογική καινοτομία. Είναι ανθρωπολογική μετατόπιση.

Ο νέος αυταρχισμός δε χρειάζεται δικτάτορες

Η ιστορία του 20ού αιώνα μάς έμαθε να φοβόμαστε τις μπότες, τα τανκς και τη λογοκρισία. Ο 21ος αιώνας επινοεί κάτι πιο αποτελεσματικό: τη σιωπηλή κατεύθυνση. Δε σου απαγορεύουν να μιλήσεις, απλώς κανείς δεν ακούει.

Δε σου απαγορεύουν να επιλέξεις, απλώς οι επιλογές είναι προκαθορισμένες. Δε σου απαγορεύουν να εργαστείς, απλώς εργάζεσαι για συστήματα που δε γνωρίζεις.

Ο Φουκώ θα το αναγνώριζε αμέσως: εξουσία χωρίς πρόσωπο, χωρίς κέντρο, χωρίς ευθύνη.

Από πολίτες σε “βιολογικούς αισθητήρες”

Η πιο τρομακτική διάσταση δεν είναι ότι οι μηχανές γίνονται έξυπνες. Είναι ότι ο άνθρωπος γίνεται προβλέψιμος, διαχειρίσιμος, αντικαταστάσιμος. Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε αλγόριθμο και η εργασία σε μικρο-εντολές από πλατφόρμες, ο πολίτης παύει να είναι φορέας κυριαρχίας. Γίνεται απλώς μονάδα input. Ένας αισθητήρας με πόδια.

Η Δημοκρατία δεν είναι εφαρμογή

Η Δημοκρατία δε σχεδιάστηκε για να είναι αποτελεσματική.

Σχεδιάστηκε για να είναι επικίνδυνη για την εξουσία. Έχει καθυστερήσεις, συγκρούσεις, λάθη, ανατροπές – όλα όσα οι αλγόριθμοι προσπαθούν να εξαλείψουν. Αν όμως αφαιρέσεις αυτά τα “ελαττώματα”, δε βελτιώνεις τη Δημοκρατία. Την ακυρώνεις. Γιατί χωρίς διαφωνία δεν υπάρχει πολιτική.

Υπάρχει μόνο διοίκηση. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα κυριαρχήσει. Αυτό έχει ήδη αρχίσει.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι κοινωνίες θα παραμείνουν υποκείμενα ή θα μετατραπούν σε υποδομές – βιολογικά εξαρτήματα ενός τεχνοκρατικού συστήματος που λειτουργεί χωρίς να ζητά άδεια. Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι όλα αυτά δεν επιβάλλονται με βία.

Προωθούνται ως ευκολία. Ως πρόοδος. Ως “αναπόφευκτη εξέλιξη”. Η πιο αποτελεσματική δυστοπία δεν είναι αυτή που τρομάζει. Είναι αυτή που σε κάνει να πατήσεις “Αποδοχή όρων χρήσης” χωρίς να διαβάσεις τίποτα.

Και όταν συνειδητοποιήσεις τι υπέγραψες, δεν υπάρχει κουμπί “επιστροφή στη Δημοκρατία”.