Του Strange Attractor
Ο μαρξισμός υπήρξε μία από τις πιο επιδραστικές πολιτικές και κοινωνικές θεωρίες των δύο τελευταίων αιώνων.
Η βασική του υπόσχεση είναι ιδιαίτερα ελκυστική, μια κοινωνία χωρίς ταξικές ανισότητες, χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, και χωρίς σημαντικές διαφορές στον πλούτο και στην κοινωνική δύναμη.
Ο Μαρξ άσκησε οξεία κριτική στις αδικίες του καπιταλισμού του 19ου αιώνα, και ανέδειξε προβλήματα που εξακολουθούν να απασχολούν τις σύγχρονες κοινωνίες. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία των καθεστώτων που επιχείρησαν να εφαρμόσουν τον μαρξισμό γεννά ένα κρίσιμο ερώτημα…
Γιατί και πώς μια θεωρία που υπόσχεται κοινωνική δικαιοσύνη κατέληξε σε οικονομική, και όχι μόνο, δυσλειτουργία, σε περιορισμό των ελευθεριών, και στη σφιχτή συγκέντρωση της εξουσίας;
Μια βασική απάντηση, κατ΄εμέ, βρίσκεται στην αντίληψη για τον άνθρωπο.
Η μαρξιστική θεωρία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ιδέα ότι η κοινωνική οργάνωση και κυρίως οι οικονομικές σχέσεις διαμορφώνουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Εάν καταργηθούν οι ταξικές αντιθέσεις και η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, υποτίθεται ότι θα δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια πιο συλλογική και πιο αλληλέγγυα κοινωνία.
Το πρόβλημα όμως είναι ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί μόνο προϊόν των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών του.
Διαθέτει προσωπικές επιθυμίες, φιλοδοξίες, ανταγωνιστικά ένστικτα, ανάγκη για αναγνώριση και, συχνά, έντονο ενδιαφέρον για το προσωπικό του όφελος.
Η ιδιοτέλεια δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα του καπιταλισμού. Υπήρχε πολύ πριν από αυτόν, και εμφανίζεται σε διαφορετικούς πολιτισμούς και κοινωνικά συστήματα.
Ακόμη λοιπόν και σε μια κοινωνία που επιδιώκει την πλήρη οικονομική ισότητα, οι άνθρωποι εξακολουθούν να επιδιώκουν περισσότερη δύναμη, κύρος, προνόμια, και κυρίως υλικά αγαθά.
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες δυσκολίες της μαρξιστικής εφαρμογής.
Όταν το κράτος αναλαμβάνει τον έλεγχο της παραγωγής και της διανομής προκειμένου να εξασφαλίσει την ισότητα, τότε αποκτά τεράστια εξουσία. Και επειδή την εξουσία αυτή την ασκούν άνθρωποι, δεν εξαφανίζονται οι προσωπικές επιδιώξεις, απλά μπορούν να μεταφερθούν από την οικονομική αγορά στον κρατικό μηχανισμό.
Αντί λοιπόν να ανταγωνίζονται για πλούτο στην αγορά, κάποιοι ανταγωνίζονται για θέσεις, επιρροή, και προνόμια μέσα στο ίδιο το κράτος.
Η ιστορική εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης και άλλων κομμουνιστικών καθεστώτων αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η κατάργηση, ή ο δραστικός περιορισμός της ατομικής ιδιοκτησίας, και ο κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας δεν δημιούργησαν την κοινωνία ελεύθερων και ίσων ανθρώπων που περιέγραφε η θεωρία. Αντίθετα, δημιουργήθηκαν γραφειοκρατικές ελίτ, περιορισμοί στην οικονομική και πολιτική ελευθερία, και ισχυρά αυταρχικά κράτη.
Η προσπάθεια να επιβληθεί η συλλογική ιδιοκτησία από τα πάνω απαίτησε έναν μηχανισμό εξουσίας πολύ ισχυρότερο από εκείνον που θα περίμενε κανείς από μια θεωρία που οραματιζόταν τελικά την αποδυνάμωση του κράτους.
Υπήρξε, βέβαια, και το οικονομικό πρόβλημα. Η οικονομία δεν αποτελεί απλώς έναν μηχανισμό κατανομής αγαθών. Βασίζεται σε εκατομμύρια καθημερινές αποφάσεις ανθρώπων που ανταποκρίνονται σε κίνητρα, τιμές, ανάγκες, και ευκαιρίες.
Όταν το οικονομικό σύστημα περιορίζει σημαντικά το προσωπικό κίνητρο, την επιχειρηματικότητα, και την ανταμοιβή της προσπάθειας, μειώνεται δραστικά η παραγωγικότητα και η καινοτομία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ανταγωνισμός και το προσωπικό συμφέρον πρέπει να είναι ανεξέλεγκτα, όπως στον φιλελεύθερο καπιταλισμό, αλλά σημαίνει ότι αποτελούν ισχυρές ανθρώπινες δυνάμεις που κάθε οικονομικό σύστημα οφείλει να λαμβάνει υπόψη.
Κάθε κριτική του μαρξισμού δεν είναι ταυτόχρονα υπεράσπιση του καπιταλισμού.
Ο Μαρξ ανέδειξε πραγματικές αδυναμίες της αγοράς, ειδικά της ανεξέλεγκτης αγοράς της δύσκολης εποχής του, όπως ανισότητες, εκμετάλλευση, συγκέντρωση οικονομικής ισχύος, και την πιθανότητα ο πλούτος να μετατρέπεται σε πολιτική επιρροή.
Η σύγχρονη κοινωνική πολιτική, η εργατική νομοθεσία, το οκτάωρο, η φορολογία, και το κοινωνικό κράτος, έχουν σε μεγάλο βαθμό αναπτυχθεί ακριβώς επειδή υπήρξε ο μαρξισμός, και οι κοινωνίες υπό την πίεση ισχυρής «μαρξιστικής» πίεσης και αντιπολίτευσης αναγνώρισαν ότι η αγορά χρειάζεται αυστηρούς κανόνες και θεσμούς.
Το ουσιαστικό δίδαγμα, επομένως, δεν είναι ότι κάθε ιδέα περί ισότητας είναι λανθασμένη.
Είναι ότι μια πολιτική θεωρία πρέπει να ξεκινά από μια ρεαλιστική εικόνα της φύσης του ανθρώπου.
Ένα σύστημα που υποθέτει ότι οι άνθρωποι θα πάψουν να ενδιαφέρονται για το προσωπικό τους συμφέρον επειδή αλλάζουν οι οικονομικές δομές είναι καταδικασμένο να αποτύχει.
Η ανθρώπινη φύση δεν μεταμορφώνεται εύκολα με διατάγματα… ούτε με τσιτάτα εκ των άνω.
Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη αδυναμία του μαρξισμού δεν βρίσκεται στην επιθυμία του για δικαιοσύνη, αλλά στην υπερβολική αισιοδοξία του σχετικά με το πώς μπορεί να οργανωθεί μια κοινωνία ανθρώπων με διαφορετικές επιθυμίες, φιλοδοξίες και συμφέροντα.
Η ιστορία δείχνει ότι η ισότητα χωρίς ελευθερία μπορεί να οδηγήσει στην καταπίεση, ενώ η ελευθερία χωρίς κανόνες μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλες ανισότητες.
Η δύσκολη, αλλά πιθανώς πιο ρεαλιστική, λύση βρίσκεται στην ισορροπία ανάμεσα στα δύο…
