Όταν οι περισσότεροι βιομήχανοι της Αμερικής χτίζουν εργοστάσια, ο Μίλτον Χέρσεϊ αποφασίζει να χτίσει μια ολόκληρη πόλη. Ο άνθρωπος που δημιουργεί μία από τις πιο διάσημες σοκολατοβιομηχανίες του κόσμου δεν θέλει απλώς να παράγει γλυκά. Θέλει να δημιουργήσει έναν νέο τρόπο ζωής για τους εργαζομένους του.
Στην καρδιά της Πενσυλβάνιας στήνει μια κοινότητα με σπίτια, σχολεία, πάρκα, υπηρεσίες υγείας και ακόμη και λούνα παρκ. Για χιλιάδες οικογένειες η Hershey μοιάζει με επίγειο παράδεισο.
Πίσω όμως από το πιο φιλόδοξο πείραμα εταιρικής ευημερίας στην αμερικανική ιστορία κρύβεται ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο μέχρι σήμερα: τι συμβαίνει όταν το αφεντικό δεν ελέγχει μόνο τη δουλειά σου, αλλά ολόκληρη τη ζωή σου;
Η πόλη της σοκολάτας
Στις αρχές του 20ού αιώνα η βιομηχανική Αμερική δεν είναι ένας φιλικός τόπος για τους εργάτες. Οι περισσότεροι ζουν σε υποβαθμισμένες συνοικίες, εργάζονται ατελείωτες ώρες και διαθέτουν ελάχιστα δικαιώματα. Οι απεργίες και οι συγκρούσεις με τους εργοδότες είναι συχνές και πολλές φορές βίαιες.
Ο πιστεύει ότι μπορεί να κάνει τα πράγματα διαφορετικά.
Έχοντας ήδη γνωρίσει την επιτυχία στον χώρο της σοκολάτας, αγοράζει μεγάλες εκτάσεις γης στην αγροτική Πενσυλβάνια και αρχίζει να υλοποιεί ένα σχέδιο που μοιάζει περισσότερο με κοινωνικό πείραμα παρά με επιχειρηματική επένδυση. Γύρω από το εργοστάσιό του δημιουργεί μια ολόκληρη πόλη, σχεδιασμένη εξαρχής για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους.
Τίποτα δεν θυμίζει τις ασφυκτικές εργατικές συνοικίες των μεγάλων αστικών κέντρων. Τα σπίτια διαθέτουν κήπους. Δημιουργούνται σχολεία, εκκλησίες, χώροι αναψυχής και αθλητικές εγκαταστάσεις. Η εταιρεία φροντίζει ώστε οι εργαζόμενοι να απολαμβάνουν ένα επίπεδο ζωής που για την εποχή θεωρείται σχεδόν πολυτέλεια.
Η Hershey δεν είναι απλώς μια βιομηχανική πόλη. Είναι μια βιτρίνα του οράματος του ιδρυτή της.
Το λούνα παρκ που γίνεται σύμβολο
Στις 30 Μαΐου 1906 ανοίγει τις πύλες του το Hersheypark. Το λούνα παρκ δημιουργείται αρχικά ως χώρος ψυχαγωγίας για τους εργαζομένους της εταιρείας και τις οικογένειές τους. Οι επισκέπτες βρίσκουν εκεί καρουζέλ, μουσικές εκδηλώσεις, χώρους περιπάτου και δραστηριότητες που μέχρι τότε δύσκολα θα μπορούσαν να απολαύσουν οι περισσότεροι εργάτες.
Το πάρκο γίνεται γρήγορα το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο της φιλοσοφίας του Hershey. Δεν αρκεί να πληρώνει τους εργαζομένους του. Θέλει να τους προσφέρει μια καλύτερη ζωή.
Για τους κατοίκους της πόλης, ο ιδρυτής της εταιρείας μοιάζει περισσότερο με προστάτη παρά με εργοδότη. Και για πολλά χρόνια η εικόνα αυτή φαίνεται να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Η επιχειρηματική λογική πίσω από τη γενναιοδωρία
Ο Hershey, ωστόσο, δεν είναι απλώς ένας ευεργέτης. Είναι ένας ιδιαίτερα ικανός επιχειρηματίας που κατανοεί κάτι το οποίο αργότερα θα αποτελέσει βασική αρχή της σύγχρονης διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού.
Ένας εργαζόμενος που αισθάνεται ασφαλής είναι πιο παραγωγικός. Ένας εργαζόμενος που διαθέτει σπίτι, σχολείο για τα παιδιά του και μια σταθερή κοινότητα γύρω του είναι λιγότερο πιθανό να εγκαταλείψει την εργασία του. Και ένας εργαζόμενος που ταυτίζει την προσωπική του ευημερία με την επιτυχία της εταιρείας είναι πολύ λιγότερο πιθανό να συγκρουστεί με τη διοίκηση.
Την εποχή που τα συνδικάτα ενισχύονται και οι εργατικές κινητοποιήσεις πολλαπλασιάζονται, η Hershey ακολουθεί διαφορετικό δρόμο. Η εταιρεία δεν προσφέρει μόνο μισθό. Προσφέρει μια ολόκληρη καθημερινότητα.
Και αυτή ακριβώς η καθημερινότητα μετατρέπεται στο ισχυρότερο εργαλείο αφοσίωσης.
Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φροντίδα και τον έλεγχο
Όσο η οικονομία αναπτύσσεται, η Hershey παρουσιάζεται ως μια ιστορία απόλυτης επιτυχίας. Πίσω όμως από την εικόνα της ιδανικής πόλης αρχίζει να διακρίνεται και η άλλη όψη του μοντέλου.
Οι κάτοικοι εξαρτώνται από την εταιρεία σχεδόν για τα πάντα. Η εργασία τους, το σπίτι τους, η κοινωνική τους ζωή και οι βασικές υποδομές της πόλης συνδέονται με τον ίδιο οργανισμό.
Η ασφάλεια που προσφέρει το σύστημα έχει ως αντάλλαγμα τη μεγάλη εξάρτηση από αυτό. Γιατί αν κάποιος χάσει τη δουλειά του, δεν χάνει μόνο τον μισθό του. Κινδυνεύει να χάσει και τον τρόπο ζωής που έχει χτιστεί γύρω από αυτήν. Η σχέση ανάμεσα στον εργαζόμενο και την εταιρεία παύει να είναι μια απλή εργασιακή σχέση. Γίνεται μια σχέση που επεκτείνεται σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας.
Γι’ αυτό και αρκετοί ιστορικοί περιγράφουν το μοντέλο ως μια μορφή εταιρικού πατερναλισμού: το αφεντικό λειτουργεί ως πατέρας που φροντίζει, προστατεύει και καθοδηγεί, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί τον τελικό έλεγχο.
Όταν το πείραμα δοκιμάζεται
Η πραγματική δοκιμασία έρχεται με τη Μεγάλη Ύφεση. Ενώ πολλές επιχειρήσεις απολύουν προσωπικό και παγώνουν επενδύσεις, ο Hershey συνεχίζει να χρηματοδοτεί έργα υποδομής ώστε να διατηρήσει θέσεις εργασίας στην πόλη.
Η στάση του ενισχύει ακόμη περισσότερο τη φήμη του ως «καλού αφεντικού». Παρ’ όλα αυτά, οι εντάσεις δεν εξαφανίζονται. Το 1937 εργαζόμενοι προχωρούν σε απεργιακές κινητοποιήσεις, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και στο πιο επιτυχημένο παράδειγμα εταιρικής κοινότητας τα συμφέροντα εργοδοσίας και εργαζομένων δεν ταυτίζονται πάντα.
Η εξέλιξη αυτή αποκαλύπτει κάτι που πολλοί προτιμούσαν να αγνοούν: ακόμη και όταν η εξουσία εμφανίζεται καλοπροαίρετη, παραμένει εξουσία.
Από τη Hershey στη Silicon Valley
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η ιστορία του Μίλτον Χέρσεϊ αποκτά μια απρόσμενη επικαιρότητα.
Οι σύγχρονες τεχνολογικές εταιρείες δεν χτίζουν πλέον ολόκληρες πόλεις για τους εργαζομένους τους. Δημιουργούν όμως τεράστια εταιρικά campuses που προσφέρουν δωρεάν γεύματα, γυμναστήρια, υπηρεσίες υγείας, χώρους ψυχαγωγίας, μετακινήσεις και πλήθος άλλων παροχών.
Η λογική είναι διαφορετική μόνο στην επιφάνεια. Όπως ο Hershey προσπαθεί να δημιουργήσει μια κοινότητα γύρω από την εταιρεία του, έτσι και οι σύγχρονοι τεχνολογικοί κολοσσοί επιδιώκουν να μετατρέψουν τον χώρο εργασίας σε κέντρο της καθημερινής ζωής των ανθρώπων τους.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Το ερώτημα όμως παραμένει σχεδόν αμετάβλητο. Πόση φροντίδα είναι πραγματικά φροντίδα και από ποιο σημείο αρχίζει να μετατρέπεται σε μηχανισμό εξάρτησης;
Το γλυκό δίδαγμα
Η πόλη Hershey εξακολουθεί να υπάρχει. Το λούνα παρκ συνεχίζει να υποδέχεται επισκέπτες και η σοκολάτα που φέρει το όνομα του δημιουργού της εξακολουθεί να πωλείται σε όλο τον κόσμο.
Η κληρονομιά του Χέρσεϊ, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη βιομηχανία τροφίμων. Το μεγάλο του πείραμα άφησε πίσω του ένα ερώτημα που συνοδεύει τον καπιταλισμό μέχρι σήμερα: μπορεί μια επιχείρηση να προσφέρει τα πάντα στους ανθρώπους της χωρίς να αποκτήσει υπερβολική επιρροή πάνω στις ζωές τους; Εκείνος πίστευε ότι η απάντηση είναι θετική. Οι επικριτές του υποστήριζαν το αντίθετο.
Έναν αιώνα αργότερα, η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.
