Του Ανδρέα Καψαμπέλη
Τι είναι το πολιτικό σκιάχτρο; Είναι η υπερβολική εκδοχή καρικατούρας μιας κατάστασης, ενός προσώπου ή ενός κόμματος, που παρουσιάζεται ως ο «πραγματικός» αντίπαλος, ακόμα κι αν δεν είναι. Δεν χρειάζεται αποχρώσεις και λεπτές διακρίσεις. Αρκεί να προβάλλεται ως αρκετά τρομακτικό ώστε να συσπειρώσει «τους δικούς μας» γύρω από τον φόβο.
Η πραγματικότητα είναι σύνθετη, γεμάτη γκρίζες ζώνες και δύσκολα διλήμματα. Το σκιάχτρο όμως είναι ασπρόμαυρο. Δεν χρειάζεται η κυβέρνηση, επί παραδείγματι, να εξηγήσει γιατί η δική της οικονομική πολιτική δεν έφερε τα αποτελέσματα που υποσχέθηκε. Αρκεί να κεντρίζει μνήμες του παρελθόντος και να λέει ότι «ο άλλος θα την κάνει πολύ χειρότερα» – ακόμα κι όταν οι δύο πολιτικές έχουν συνέχειες και το πραγματικό διακύβευμα είναι η διατήρηση της εξουσίας και των λαφύρων της.
Ο φόβος κινητοποιεί πολύ πιο αποτελεσματικά από την ελπίδα. Το σκιάχτρο μετατρέπει την ψήφο από πολιτική επιλογή σε πράξη αυτοάμυνας: «Δεν ψηφίζουμε τον Χ επειδή αποδείχθηκε καλός, αλλά επειδή, αν δεν τον ψηφίσουμε, θα έρθει ο άλλος, το σκιάχτρο». Κι όσο πιο μεγάλο και αποκρουστικό γίνεται το σκιάχτρο τόσο πιο μικρές και ασήμαντες φαίνονται οι αποτυχίες αυτού που ήδη κυβερνά.
Όταν ο δημόσιος διάλογος περιστρέφεται γύρω από το αν ο αντίπαλος είναι «αντιπαθής» ή «επικίνδυνος», δύσκολα θα συζητηθούν η ακρίβεια, η διαφθορά, η κατάσταση στην Παιδεία και την Υγεία, η γραφειοκρατία, η παραγωγικότητα ή οι εθνικές υποχωρήσεις.
Το σκιάχτρο δεν παρουσιάζεται απλώς ως λάθος, αλλά και ως ηθικό κακό. Άρα όποιος το πολεμά βρίσκεται αυτόματα «στο σωστό μέρος της Ιστορίας». Αυτό δίνει τεράστια ψυχολογική ικανοποίηση στους οπαδούς και μεταφέρει τη συζήτηση μακριά από την ουσία των πραγμάτων.
Τα σκιάχτρα παραμένουν βασικά εργαλεία διακυβέρνησης. Δημιουργούν εχθρό, ενώνουν την «ομάδα μας», αποπροσανατολίζουν από τις δικές μας αποτυχίες και μετατρέπουν την πολιτική σε πόλεμο αντί για διαχείριση πραγματικών προβλημάτων. Η βολική επιστροφή στο παρελθόν επιτρέπει να μην ελεγχθεί το παρόν…
Στην Ελλάδα τα έχουμε δει σε όλες τις εκδοχές τους. Κάθε φορά που αλλάζει η συγκυρία, το σκιάχτρο ράβεται με νέα ρούχα. Η μεγάλη παγίδα είναι ότι αυτή η μεθοδολογία δηλητηριάζει τελικά το ίδιο το πολιτικό σύστημα και τον δημόσιο βίο. Όταν η συζήτηση γίνεται γύρω από καρικατούρες, οι πραγματικές προκλήσεις μένουν στο περιθώριο. Οι πολίτες μαθαίνουν να μισούν τον «αντίπαλο», αντί να σκέφτονται κριτικά για τη θέση στην οποία ήδη βρίσκονται. Και το χειρότερο; Ακόμα κι όταν πέφτει το ένα σκιάχτρο, φτιάχνεται αμέσως ένα καινούργιο, διότι η μηχανή δεν σταματάει ποτέ…
