Στις 28 Μαΐου 1937 το ναζιστικό καθεστώς ανακοινώνει την ίδρυση της εταιρείας που αργότερα θα εξελιχθεί στη Volkswagen. Το όνομα είναι σχεδόν προπαγανδιστικό: «Εταιρεία για την Προετοιμασία του Γερμανικού Αυτοκινήτου του Λαού».
Ο Αδόλφος Χίτλερ έχει εμμονή με την ιδέα ενός φθηνού αυτοκινήτου που θα βάλει τη Γερμανία στην εποχή της μαζικής αυτοκίνησης.
Θέλει ένα όχημα αρκετά οικονομικό ώστε να μπορεί να το αγοράσει ένας απλός εργάτης, αλλά και αρκετά αξιόπιστο ώστε να γίνει σύμβολο της γερμανικής βιομηχανικής υπεροχής.
Οι προδιαγραφές του Χίτλερ
Οι προδιαγραφές είναι σχεδόν εξωπραγματικές για την εποχή: το αυτοκίνητο πρέπει να μεταφέρει δύο ενήλικες και τρία παιδιά, να φτάνει τα 100 χιλιόμετρα την ώρα και να κοστίζει λιγότερο από 1.000 μάρκα — περίπου όσο μια καλή μοτοσυκλέτα.
Το έργο ανατίθεται στον διασημότερο μηχανικό της χώρας: τον Φερδινάνδο Πόρσε.
Η επίσημη ιστορία θα γράψει αργότερα ότι ο Πόρσε, σχεδόν μόνος του, γέννησε τον θρυλικό Σκαραβαίο. Όμως πίσω από αυτόν τον βιομηχανικό μύθο κρύβεται μία από τις πιο σκοτεινές και περίπλοκες ιστορίες στην ιστορία της αυτοκινητοβιομηχανίας.
Η ιδιοφυΐα του Πόρσε
Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το ταλέντο του Φερδινάνδου Πόρσε.
Ο Αυστριακός μηχανικός είχε ήδη αποκτήσει φήμη ως ένας από τους κορυφαίους σχεδιαστές αυτοκινήτων στην Ευρώπη. Ήταν ο άνθρωπος που μπορούσε να μετατρέψει ένα φιλόδοξο όραμα σε βιομηχανική πραγματικότητα.
Ο Πόρσε σχεδίασε τον εμβληματικό αερόψυκτο κινητήρα boxer στο πίσω μέρος του οχήματος, δημιούργησε ένα αυτοκίνητο σχετικά απλό και ανθεκτικό και χρησιμοποίησε λύσεις που επέτρεπαν μαζική παραγωγή με χαμηλό κόστος.
Ταυτόχρονα, το καθεστώς κατασκευάζει στο Βόλφσμπουργκ ένα από τα πιο σύγχρονα εργοστάσια της εποχής, βασισμένο στις αμερικανικές γραμμές παραγωγής του Χένρι Φορντ.
Ο Σκαραβαίος δεν ήταν απλώς αυτοκίνητο. Ήταν πολιτικό project, εργαλείο προπαγάνδας και σύμβολο της ιδέας ότι η ναζιστική Γερμανία μπορούσε να προσφέρει ευημερία στις μάζες.
Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα. Πολλοί μηχανικοί στην Ευρώπη ήδη δούλευαν πάνω σε παρόμοιες ιδέες πολύ πριν εμφανιστεί το «λαϊκό αυτοκίνητο» του Χίτλερ.
Το μυστικό της Tatra
Η πιο σοβαρή απειλή για τον μύθο του Πόρσε ερχόταν από την Τσεχοσλοβακία.
Η Tatra και ο θρυλικός μηχανικός της, Χανς Λεντβίνκα, είχαν ήδη παρουσιάσει πρωτότυπα αυτοκίνητα με εντυπωσιακές ομοιότητες με τον μελλοντικό Σκαραβαίο.
Τα μοντέλα Tatra V570 και Tatra 97 είχαν αεροδυναμικό σχήμα, κινητήρα στο πίσω μέρος και φιλοσοφία «λαϊκού αυτοκινήτου» χρόνια πριν κυκλοφορήσει η Volkswagen.
Οι ομοιότητες ήταν τόσο εμφανείς ώστε ακόμη και άνθρωποι του στενού κύκλου του Πόρσε παραδέχονταν πως οι δύο σχεδιαστές παρακολουθούσαν στενά ο ένας τη δουλειά του άλλου.
Ο ίδιος ο Πόρσε φέρεται να είχε πει κάποτε: «Μερικές φορές κοίταζα πάνω από τον ώμο του Λεντβίνκα». Η Tatra δεν έμεινε μόνο στις διαμαρτυρίες. Κατέθεσε αγωγές κατά της Volkswagen για παραβίαση δέκα πατεντών. Και τότε η ιστορία πήρε σκοτεινή τροπή.
Ο Χίτλερ σταματά τη δίκη
Το 1938 η ναζιστική Γερμανία εισβάλλει στην Τσεχοσλοβακία. Η δικαστική υπόθεση παγώνει αμέσως.
Το καθεστώς ουσιαστικά βάζει τέλος στις απαιτήσεις της Tatra, ενώ η παραγωγή του Tatra 97 σταματά. Η υπόθεση εξαφανίζεται μέσα στον θόρυβο του πολέμου και η Volkswagen συνεχίζει απρόσκοπτα την ανάπτυξη του Σκαραβαίου.
Για χρόνια, η επίσημη γερμανική αφήγηση παρουσιάζει τον Πόρσε ως τον μοναδικό δημιουργό του αυτοκινήτου.
Όμως η ιστορία δεν είχε τελειώσει. Μετά τον πόλεμο, η Tatra επανέρχεται. Και τελικά, το 1961, ξεκινά νέος δικαστικός γύρος εναντίον της Volkswagen.
Εξωδικαστικός συμβιβασμός
Η υπόθεση λήγει το 1965 με έναν εντυπωσιακό εξωδικαστικό συμβιβασμό: η Volkswagen πληρώνει στην Tatra 1.000.000 γερμανικά μάρκα για να κλείσει οριστικά η διαμάχη γύρω από τις πατέντες.
Ήταν μια σιωπηλή αλλά ηχηρή παραδοχή ότι ο θρύλος του Σκαραβαίου δεν είχε μόνο έναν πατέρα.
Ο άνθρωπος που εξαφανίστηκε από την ιστορία
Υπάρχει όμως ακόμη μία πλευρά αυτής της ιστορίας. Και ίσως είναι η πιο τραγική.
Ο Γιόζεφ Γκαντς ήταν μηχανικός, δημοσιογράφος και φανατικός υποστηρικτής της ιδέας ενός φθηνού «αυτοκινήτου του λαού» ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1920.
Μέσα από το περιοδικό Motor-Kritik επιτίθεται στις βαριές και ακριβές γερμανικές αυτοκινητοβιομηχανίες και υποστηρίζει ότι το μέλλον ανήκει στα μικρά, οικονομικά αυτοκίνητα για τις μάζες.
Το 1931 παρουσιάζει το πρωτότυπο Maikäfer — δηλαδή «Σκαθάρι του Μαΐου». Δύο χρόνια αργότερα σχεδιάζει το Standard Superior, ένα μικρό αυτοκίνητο με εντυπωσιακές ομοιότητες με αυτό που αργότερα θα γίνει ο Σκαραβαίος της Volkswagen.
Ο Χίτλερ είχε δει αυτά τα σχέδια στην Έκθεση Αυτοκινήτου του Βερολίνου το 1933 και κατα΄τις πληροφορίες είχε εντυπωσιαστεί από την ιδέα του μικρού λαϊκού αυτοκινήτου.
Αλλά ο Γιόζεφ Γκαντς ήταν Εβραίος. Και αυτό αρκούσε για να εξαφανιστεί από την ιστορία.
Η βίαιη διαγραφή
Με την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, ο Γκαντς στοχοποιείται αμέσως. Η Γκεστάπο τον ανακρίνει, του αφαιρείται η επαγγελματική του άδεια και το όνομά του διαγράφεται συστηματικά από γερμανικά αρχεία και πατέντες.
Αναγκάζεται να διαφύγει στην Ελβετία και αργότερα στην Αυστραλία. Εκεί ζει σχεδόν ξεχασμένος, παρακολουθώντας από μακριά το αυτοκίνητο που είχε οραματιστεί να μετατρέπεται σε παγκόσμιο σύμβολο της γερμανικής βιομηχανίας — χωρίς ο ίδιος να αναφέρεται σχεδόν ποτέ.
Για δεκαετίες, το όνομά του εξαφανίζεται από την επίσημη αφήγηση. Μόνο πολύ αργότερα ιστορικοί και ερευνητές αρχίζουν να επαναφέρουν τον ρόλο του στο προσκήνιο.
Μια ιδέα με πολλούς «πατέρες»
Η αλήθεια είναι ότι ο Σκαραβαίος δεν γεννήθηκε ξαφνικά από την έμπνευση ενός και μόνο ανθρώπου.
Ήταν το αποτέλεσμα μιας ολόκληρης εποχής. Τη δεκαετία του 1930, οι κορυφαίοι μηχανικοί της Ευρώπης προσπαθούσαν να λύσουν το ίδιο πρόβλημα: πώς θα δημιουργήσουν ένα φθηνό, μικρό, αεροδυναμικό και αξιόπιστο αυτοκίνητο για τη μαζική κοινωνία.
Ο Πόρσε είχε την ιδιοφυΐα, τις πολιτικές άκρες και τη βιομηχανική υποστήριξη για να το μετατρέψει σε προϊόν μαζικής παραγωγής.
Η Tatra είχε ήδη αναπτύξει κρίσιμες τεχνολογικές λύσεις. Ο Γιόζεφ Γκαντς είχε ίσως πρώτος διατυπώσει τόσο καθαρά την ιδέα του «λαϊκού αυτοκινήτου».
Πού ανήκουν οι μεγάλες ιδέες
Η Volkswagen γεννήθηκε μέσα από τη ναζιστική προπαγάνδα, επιβίωσε μέσω πολέμου και δικαστικών συμβιβασμών και τελικά εξελίχθηκε σε έναν από τους μεγαλύτερους βιομηχανικούς κολοσσούς του πλανήτη.
Και η ιστορία του Σκαραβαίου αποδεικνύει κάτι βαθύτερο: Ότι στην παγκόσμια βιομηχανία, οι μεγάλες ιδέες σπάνια ανήκουν αποκλειστικά σε έναν μόνο άνθρωπο.
