Ένας ναός τριών δωματίων, ένα κανάλι νερού και ένα σκαλιστό ανάγλυφο τριών νυμφών δίπλα στη θεά Κυβέλη ήρθαν στο φως δίπλα στον ποταμό Άρδα της Βουλγαρίας. Οι ανασκαφείς πιστεύουν ότι η λατρεία συνεχίστηκε εκεί για δεκαετίες αφότου η Ρώμη απαγόρευσε τις παγανιστικές τελετές, αν και αυτό παραμένει μια λειτουργική υπόθεση.
Τον Νοέμβριο του 392, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α’ υπέγραψε νόμο που απαγόρευε κάθε παγανιστική τελετή, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που τελούνταν ιδιωτικά. Ενάντια σε αυτήν την ημερομηνία, ο ισχυρισμός που προέρχεται τώρα από το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας ακούγεται εκπληκτικός: ότι οι άνθρωποι συνέχισαν να τιμούν τους παλιούς θεούς μέχρι περίπου τα μέσα του πέμπτου αιώνα, σε έναν ναό που χτίστηκε δίπλα στον ποταμό Άρδα στα νοτιοανατολικά της χώρας.
Η τοποθεσία ονομάζεται Μπαλάκ Ντερέ και βρίσκεται κοντά στην πόλη Ιβαΐλοβγκραντ, λιγότερο από 30 χιλιόμετρα (19 μίλια) από την Αδριανούπολη, πέρα από τα σύνορα στην Τουρκία. Η ανασκαφική περίοδος του 2026 μόλις έληξε. Σύμφωνα με το δελτίο τύπου του μουσείου, που δημοσιεύθηκε στις 19 Οκτωβρίου, τα αποτελέσματα είναι “περισσότερο από εντυπωσιακά”.
Το έργο διηύθυνε ο Ιβάιλο Κάνεφ, ο επικεφαλής επιμελητής του μουσείου. Χρηματοδοτήθηκε εξ ολοκλήρου μέσω ενός έργου του Υπουργείου Πολιτισμού, με την υποστήριξη του τοπικού δήμου. Το Ιβάιλοβγκραντ είναι μια μικρή πόλη με λίγο πάνω από 3.000 κατοίκους στην επαρχία Χάσκοβο, στα ανατολικά βουνά της Ροδόπης, λίγα μόλις χιλιόμετρα από την Ελλάδα.
Ένας ναός 15 μέτρων με κάθε δωμάτιο σε σειρά
Το κτίριο έχει μήκος 15 μέτρα (49 πόδια) και τραπεζοειδές σχήμα, με τον κύριο άξονά του να εκτείνεται από νοτιοανατολικά προς βορειοδυτικά. Έχει τρία δωμάτια που συνδέονται με πόρτες. Το μεγαλύτερο φιλοξενούσε το βωμό, το μεσαίο τον τόπο θυσίας και το τρίτο χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση των προσφορών που άφηναν πίσω τους οι πιστοί. Το μουσείο αναφέρει ότι ο ναός πιστευόταν εδώ και καιρό ότι άρχισε να λειτουργεί τον τρίτο αιώνα μ.Χ.
Αυτό που ενθουσιάζει τους αρχαιολόγους είναι ότι οι τρεις χώροι βρίσκονται σε ευθεία γραμμή. Λένε ότι αυτή είναι η πρώτη φορά που τα βασικά μέρη ενός παγανιστικού ναού έχουν τεκμηριωθεί μαζί, σε ένα μέρος, σε ένα αστικό περιβάλλον του αρχαίου κόσμου μέχρι τον πέμπτο αιώνα. Αυτός είναι ένας τολμηρός ισχυρισμός και προέρχεται από την ίδια την ομάδα ανασκαφών. Άλλοι ειδικοί θα πρέπει να το συγκρίνουν με τα ιερά που είναι ήδη γνωστά από την περίοδο.
Για να κατανοήσουμε τι μπορεί να σημαίνει αυτό το μέρος, βοηθάει να γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι Θράκες. Ζούσαν σε μεγάλο μέρος της σημερινής Βουλγαρίας, της βορειοανατολικής Ελλάδας και του ευρωπαϊκού τμήματος της Τουρκίας. Τον πέμπτο αιώνα π.Χ., ο Ηρόδοτος έγραψε γι’ αυτούς:
Οι Θράκες είναι το μεγαλύτερο έθνος στον κόσμο, μετά τους Ινδούς. Αν ήταν υπό έναν ηγεμόνα ή ενωμένοι, κατά την κρίση μου θα ήταν ανίκητοι και το ισχυρότερο έθνος στη γη. Εφόσον, ωστόσο, δεν υπάρχει τρόπος ή μέσο για να επιτευχθεί αυτό, είναι αδύναμοι.
Ηρόδοτος, Ιστορίαι, 5.3
Αυτό που γνωρίζουμε για τη θρακική θρησκεία προέρχεται κυρίως από ιερά, από αναθηματικά ανάγλυφα (σκαλιστές πέτρινες πλάκες που αφήνονται ως προσφορές σε έναν θεό) και από όσα κατέγραψαν Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς. Με τόσα λίγα να προσθέσουμε, κάθε νέος ναός μετράει πολύ.
Τρεις νύμφες και μια θεά από την Ανατολία
Η πιο ξεκάθαρη ένδειξη για το ποιος λατρευόταν εδώ είναι ένα μαρμάρινο ανάγλυφο που δείχνει τρεις νύμφες δίπλα στη μητέρα θεά Κυβέλη. Οι ερευνητές λένε ότι αυτό το ακριβές ζεύγος, τρεις νύμφες και η Κυβέλη σε μια ενιαία σκηνή, δεν έχει καταγραφεί πριν.
Οι νύμφες ήταν γυναικεία πνεύματα της φύσης, δεμένα σε πηγές, σπήλαια, δάση και βουνά, και οι λατρείες τους συγκεντρώνονταν κυρίως γύρω από το νερό. Ήταν δημοφιλείς στη Ρωμαϊκή Θράκη. Μια περίληψη συνεδρίου του 2014 από την Κλασική Ένωση της Μέσης Δύσης και του Νότου σημειώνει ότι σε αυτό που είναι τώρα η Βουλγαρία λατρεύονταν συχνά ως τρίο και σκαλίζονταν σε πέτρινα ανάγλυφα.
Η Κυβέλη προερχόταν από πολύ πιο μακριά. Ήταν μητέρα θεά της Φρυγίας, στην κεντρική Ανατολία (σύγχρονη Τουρκία), συνδεδεμένη με τα βουνά και τη γονιμότητα. Οι Έλληνες την υιοθέτησαν και το 204 π.Χ. η Ρώμη την έφερε στην επίσημη θρησκεία της, κοντά στο τέλος του πολέμου εναντίον του Αννίβα, με το όνομα Magna Mater, η Μεγάλη Μητέρα. Στη Θράκη η λατρεία της είχε βαθιές ρίζες. Μια μελέτη από το Πανεπιστήμιο της Θράκης συγκεντρώνει 72 δημοσιευμένα ευρήματα της μητέρας θεάς στην περιοχή και, σύμφωνα με αυτήν την εργασία, τα παλαιότερα χρονολογούνται στον έκτο αιώνα π.Χ.
Μια ακόμη λεπτομέρεια δείχνει το ίδιο. Ένα κανάλι νερού διατρέχει ολόκληρο τον ναό και ο Άρδα ρέει πολύ κοντά. Από αυτό η ομάδα έχει διαμορφώσει μια υπόθεση εργασίας: η τοποθεσία θα ήταν ένα νυμφαίο, ένα ιερό για τις νύμφες, που συνήθως τοποθετείται δίπλα σε μια πηγή ή ένα ρυάκι. Είναι μόνο μια υπόθεση. Το δελτίο τύπου δεν αναφέρει καμία επιγραφή που να κατονομάζει τις νύμφες ή την Κυβέλη και ένα μόνο ανάγλυφο δεν μπορεί να μας πει σε ποιον ήταν αφιερωμένο ολόκληρο το κτίριο.
Μια κοιλάδα που γνώριζε ήδη τη ρωμαϊκή πολυτέλεια
Σύμφωνα με μια έκθεση στα βουλγαρικά, οι πρώτες ανασκαφές στο φρούριο πραγματοποιήθηκαν το 2004 και ο Κάνεφ τις διευθύνει από το 2007. Η περιτειχισμένη περιοχή καλύπτει περίπου ένα εκτάριο (περίπου 2,5 στρέμματα). Οι δικές του αναφορές πεδίου του Κάνεφ, που συλλέχθηκαν στη βάση δεδομένων FASTI Online, περιγράφουν ύστερα ρωμαϊκά τείχη, δημόσια κτίρια και χριστιανικούς τάφους.
Ο ναός δεν ήταν ο μόνος σε αυτό το τοπίο. Περίπου τέσσερα χιλιόμετρα (2,5 μίλια) νοτιοδυτικά του Ιβαΐλοβγκραντ βρίσκεται η Βίλα Αρμίρα, μια ρωμαϊκή έπαυλη που χτίστηκε το δεύτερο μισό του πρώτου αιώνα μ.Χ. από έναν Θράκα αριστοκράτη και επεκτάθηκε στις αρχές του τρίτου. Μόνο το ισόγειό της είχε 22 δωμάτια. Εξακολουθεί να διατηρεί τα μόνα ψηφιδωτά πορτρέτα από τη ρωμαϊκή περίοδο που έχουν βρεθεί μέχρι στιγμής στη Βουλγαρία, που δείχνουν τον ιδιοκτήτη με τους δύο γιους του. Η βίλα κάηκε και λεηλατήθηκε το δεύτερο μισό του τέταρτου αιώνα.
Ο Κάνεφ συνδέει τις δύο τοποθεσίες. Κατά την άποψή του, όταν καταστράφηκε η Βίλα Αρμίρα, η οποία λειτουργούσε ως διοικητικό κέντρο, η κυβέρνηση της περιοχής μεταφέρθηκε στο Μπαλάκ Ντερέ στην ύστερη αρχαιότητα (τους αιώνες που ο ρωμαϊκός κόσμος γινόταν χριστιανικός). Γι’ αυτό μιλάει για μια πλούσια πόλη της ύστερης αρχαιότητας και όχι για ένα απλό φρούριο. Έχει επίσης προτείνει ότι το μέρος μπορεί να ταυτιστεί με ένα οχυρό που ονομάζεται Ροντεστουίκ στις μεσαιωνικές πηγές.
Μια λεπτομέρεια υποστηρίζει την ιδέα του για ένα παλαιότερο ιερό. Ενσωματωμένο στο τείχος του φρουρίου είναι ένα μεγάλο μπλοκ μαρμάρου του τρίτου αιώνα που φέρει ένα μετάλλιο διαμέτρου περίπου 30 εκατοστών (12 ίντσες). Δεν υπάρχει μάρμαρο στο Μπαλάκ Ντερέ, επομένως σύμφωνα με τον Κάνεφ, οι κατασκευαστές επαναχρησιμοποίησαν πλάκες από ένα ιερό του δεύτερου και τρίτου αιώνα, οι οποίες είχαν μεταφερθεί από αλλού εξαρχής.
Ο λόφος παρέμεινε κατοικημένος πολύ αργότερα. Το Βουλγαρικό Εθνικό Ραδιόφωνο (BNR) ανέφερε ότι το φρούριο απέκτησε ένα μολύβδινο φυλαχτό με κυριλλική επιγραφή, που βρέθηκε σε ένα στρώμα από τις αρχές του δέκατου αιώνα, με τα ονόματα δύο αιτούντων, του Νικόλα και του Παύλου. Ο Κάνεφ το απέδωσε στη βουλγαρική φρουρά της εποχής του Τσάρου Συμεών του Μεγάλου (ο οποίος κυβέρνησε από το 893 έως το 927), η οποία βάδισε εναντίον της Κωνσταντινούπολης.
Ο τελευταίος ναός των Θρακών
Εδώ επανέρχεται ο Θεοδόσιος. Γεννήθηκε στην Ισπανία, στην Κάουκα (σημερινή Κόκα, στη Σεγόβια) ή, σύμφωνα με άλλους ιστορικούς, κοντά στην Ιτάλικα, κοντά στη σύγχρονη Σεβίλλη, και η θρησκευτική του πολιτική σκληρύνθηκε σταδιακά. Το 380, το Διάταγμα της Θεσσαλονίκης ανακήρυξε τον ορθόδοξο Χριστιανισμό θρησκεία της αυτοκρατορίας. Στις 24 Φεβρουαρίου 391, ένας νέος νόμος απαγόρευε την είσοδο σε παγανιστικούς ναούς. Στις 8 Νοεμβρίου 392, ένας άλλος νόμος απαγόρευσε οποιαδήποτε παγανιστική τελετή, ακόμη και κατ’ ιδίαν (Θεοδοσιανός Κώδικας, XVI, 10, 12).
Το μουσείο τοποθετεί τη στιγμή που ο Χριστιανισμός έγινε η μόνη επίσημη θρησκεία στο διάταγμα του 392. Οι ιστορικοί συνήθως διαδίδουν αυτή τη διαδικασία σε διάφορους νόμους, ξεκινώντας με αυτόν του 380.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ομάδα προτείνει ότι οι παγανιστικές πρακτικές συνεχίστηκαν στον ναό του Μπαλάκ Ντερέ παρά τις αρχές και ότι η ανακάλυψή του επέφερε τιμωρία: ολόκληρο το συγκρότημα θα είχε καεί στα μέσα του πέμπτου αιώνα, σε μια προσπάθεια να σβηστεί η μνήμη των μεγάλων Θρακικών θεών. Για το λόγο αυτό, οι ερευνητές παραδέχονται ότι ο Μπαλάκ Ντερέ μπορεί να αποκάλυψε «έναν από τους τελευταίους παγανιστικούς ναούς των Θρακών στη Δυτική Θράκη». Αν ναι, η λατρεία θα είχε επιβιώσει από την απαγόρευση κατά πολύ πάνω από πενήντα χρόνια.
Βοηθά να διαχωρίσουμε αυτό που παρατηρήθηκε από αυτό που ερμηνεύτηκε. Οι παρατηρήσεις αφορούν ένα κτίριο τριών δωματίων, ένα κανάλι νερού, ένα ανάγλυφο με τέσσερις μορφές και ένα στρώμα φωτιάς. Οι ερμηνείες είναι ότι επρόκειτο για νυμφαίο, ότι οι λάτρεις του τηρούσαν απαγορευμένες τελετουργίες και ότι η φωτιά ήταν τιμωρία.
Το δελτίο τύπου δεν αναφέρει σε τι βασίζεται η χρονολόγηση (νομίσματα, κεραμικά, επιστημονικές μέθοδοι χρονολόγησης), δεν ζυγίζει άλλες πιθανές αιτίες για την πυρκαγιά και δεν αναφέρει εάν τα αποτελέσματα έχουν αξιολογηθεί από ομοτίμους, δηλαδή έχουν ελεγχθεί από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες πριν από τη δημοσίευση. Το εάν το μείγμα της Κυβέλης και των νυμφών είναι πραγματικά νέο μπορεί να επιβεβαιωθεί μόνο συγκρίνοντας το ανάγλυφο με όλες τις γνωστές εικόνες και των δύο θεών στη Θράκη.
Ένα ερώτημα παραμένει επίσης ανοιχτό: ποιοι ήταν αυτοί οι λάτρεις; Εάν ο ναός άντεξε την απαγόρευση για τόσο καιρό, το έκανε κρυφά, με την ανοχή των τοπικών αξιωματούχων ή απλώς επειδή ο νόμος άργησε πολύ να φτάσει σε αυτή τη γωνιά της αυτοκρατορίας; Η ανακοίνωση δεν αναφέρει τίποτα, και οι επόμενες ανασκαφικές περίοδοι θα δείξουν εάν το Μπαλάκ Ντερέ ήταν ένα από τα τελευταία παγανιστικά ιερά της Θράκης ή απλώς ένα ακόμη που έσβησε καθώς προχωρούσε ο πέμπτος αιώνας.
