Στο χρηματιστήριο, η πτώση μιας μετοχής σπάνια μένει υπόθεση ενός μόνο τίτλου. Κάποιοι βλέπουν τις απώλειες και πουλούν για να καλύψουν τις ζημιές τους· άλλοι σπεύδουν να προλάβουν το επόμενο κύμα.
Οι τιμές υποχωρούν, οι εντολές πώλησης πυκνώνουν και ο φόβος εξαπλώνεται από τη μία μετοχή στην άλλη σαν φωτιά.
Αυτόν τον μηχανισμό βάζει στο στόχαστρο ο Τόμας Γουίλιαμ Λόουσον, χρηματιστής και συγγραφέας από τη Βοστώνη, στο μυθιστόρημά του Friday, the Thirteenth, που κυκλοφορεί το 1907.
Στην ιστορία του, ένας κερδοσκόπος καταλαβαίνει πως η αγορά δεν κινείται μόνο από αριθμούς και ισολογισμούς, αλλά και από τις προσδοκίες, τις φήμες και τον φόβο όσων πιστεύουν ότι μια συγκεκριμένη ημέρα φέρνει κακοτυχία.
Η Παρασκευή και 13 γίνεται το ιδανικό σκηνικό. Όχι επειδή ο Λόουσον επινοεί τη δεισιδαιμονία, αλλά επειδή καταλαβαίνει πόσο εύκολα μια ιδέα μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη μέσα σε μια αγορά που ήδη περιμένει την αφορμή για να πανικοβληθεί.
Ένα κραχ που υπάρχει μόνο στις σελίδες
Το βιβλίο ανοίγει την πόρτα της Wall Street σε μια μέρα γεμάτη νευρικότητα. Οι χρηματιστές συζητούν για την ημερομηνία, κάποιοι αποφεύγουν να κρατήσουν μετοχές και άλλοι ποντάρουν στην πτώση.
Στην αίθουσα του χρηματιστηρίου, όπου οι συναλλαγές γίνονται με φωνές και νεύματα, κάθε κίνηση αποκτά τη δική της δυναμική: μια μεγάλη πώληση γίνεται προειδοποίηση, μια απότομη απώλεια γεννά νέες πωλήσεις και η αβεβαιότητα μετατρέπεται σε πανικό.
Ο Λόουσον περιγράφει μια αγορά που μοιάζει με οικοδόμημα από τραπουλόχαρτα. Όταν οι απώλειες σε έναν τίτλο αναγκάζουν τους επενδυτές να πουλήσουν άλλους για να καλύψουν τις υποχρεώσεις τους, η αναταραχή εξαπλώνεται. Στο μυθιστόρημα, η «γρουσούζικη» ημερομηνία δεν λειτουργεί ως μαγική αιτία της κατάρρευσης· γίνεται το εργαλείο με το οποίο ένας παίκτης επιχειρεί να κατευθύνει τις προσδοκίες και τις κινήσεις των άλλων.
Αυτό είναι και το πιο σύγχρονο στοιχείο της ιστορίας: ο κερδοσκόπος δεν χρειάζεται να ελέγχει κάθε μετοχή ούτε να γνωρίζει τι θα κάνει κάθε επενδυτής. Του αρκεί να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε οι ίδιοι οι συμμετέχοντες στην αγορά να ενισχύσουν την πτώση, ο καθένας προσπαθώντας να προστατεύσει τον εαυτό του.
Ο Λόουσον ξέρει τη Wall Street από μέσα
Ο συγγραφέας δεν παρατηρεί τον κόσμο των αγορών από απόσταση. Έχει χτίσει την περιουσία και τη δημόσια εικόνα του μέσα στον χρηματοπιστωτικό κόσμο και γνωρίζει τη γλώσσα, τις φιλοδοξίες και τις σκληρές αναμετρήσεις του.
Πριν από το μυθιστόρημα, γίνεται ευρύτερα γνωστός με το Frenzied Finance, ένα βιβλίο που καταγγέλλει τις πρακτικές των ισχυρών χρηματοπιστωτικών συμφερόντων και τη δημιουργία της εταιρείας Amalgamated Copper.
Στο Friday, the Thirteenth, η εμπειρία αυτή μετατρέπεται σε υλικό για ένα χρηματιστηριακό θρίλερ. Οι σελίδες του γεμίζουν με ορδές μετοχών, απότομες μεταβολές τιμών και ανθρώπους που βλέπουν τις περιουσίες τους να απειλούνται μέσα σε λίγες ώρες. Ο Λόουσον δεν γράφει μια ψυχρή πραγματεία για τη λειτουργία των αγορών. Στήνει μια ιστορία όπου η πληροφορία, η φήμη και η ψυχολογία μπορούν να αποδειχθούν εξίσου ισχυρές με το κεφάλαιο.
Και υπάρχει μια λεπτή ειρωνεία: ένας άνθρωπος που γνωρίζει από πρώτο χέρι τις τακτικές της κερδοσκοπίας επιλέγει να τις μεταφέρει στη μυθοπλασία, δίνοντάς τους τη μορφή μιας σκοτεινής ιστορίας για την ευκολία με την οποία η αγορά μπορεί να χειραγωγηθεί.
Η ημερομηνία είχε ήδη τη σκιά της
Η Παρασκευή και 13 δεν ξεκινά το 1907. Οι δύο ιδέες που τη συγκροτούν —η Παρασκευή ως ημέρα κακοτυχίας και ο αριθμός 13 ως δυσοίωνος— έχουν παλαιότερες ρίζες, ενώ σαφείς αναφορές στην ίδια τη συγκεκριμένη ημερομηνία εντοπίζονται στη Γαλλία ήδη από τον 19ο αιώνα. Στα τέλη του ίδιου αιώνα, η δεισιδαιμονία εμφανίζεται και σε αμερικανικές εφημερίδες.
Ο Λόουσον, επομένως, δεν δημιουργεί έναν φόβο από το μηδέν. Τον βρίσκει ήδη παρόντα και τον τοποθετεί στο πιο κατάλληλο περιβάλλον: μια αγορά όπου ακόμη και η υποψία ότι οι άλλοι θα πουλήσουν μπορεί να γίνει λόγος για να πουλήσει κανείς πρώτος.
Το μυθιστόρημα δίνει στην ημερομηνία μια νέα σκηνή και ένα νέο κοινό. Η Παρασκευή και 13 παύει να είναι μόνο μια λαϊκή δοξασία ή ένα αστείο για τους προληπτικούς. Γίνεται τίτλος μιας ιστορίας με χρήμα, εξουσία και ένα χρηματιστηριακό κραχ που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη.
Η πραγματική αγορά, βέβαια, δεν καταρρέει εξαιτίας του βιβλίου. Το κραχ του Λόουσον συμβαίνει μόνο στο χαρτί. Όμως οι σελίδες του αποτυπώνουν κάτι αληθινό για τις αγορές: η αναταραχή δεν χρειάζεται πάντα μια μεγάλη καταστροφή για να αρχίσει. Μερικές φορές αρκεί να πιστέψουν αρκετοί άνθρωποι ότι οι υπόλοιποι θα φοβηθούν.
Κι έτσι, το 1907, ένας χρηματιστής γράφει για έναν χρηματιστή που αξιοποιεί μια δεισιδαιμονία για να ταράξει τη Wall Street. Η Παρασκευή και 13 υπήρχε ήδη. Ο Λόουσον τής δίνει το σκηνικό που θα την έκανε αξέχαστη.
