τις αρχές της δεκαετίας του 1920, όταν ο Βρετανός αιγυπτιολόγος Φλίντερς Πίτρι (Flinders Petrie) ανέσκαπτε τις συνοδευτικές ταφές γύρω από τα βασιλικά ταφικά συγκροτήματα της Αβύδου, είχε μπροστά του ένα παράξενο πρόβλημα. Δεκάδες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εκατοντάδες μικρότεροι τάφοι περιέβαλλαν τα μνημεία των πρώτων βασιλέων της ενωμένης Αιγύπτου. Οι άνθρωποι που είχαν ταφεί εκεί φαίνεται ότι ανήκαν στη βασιλική αυλή: αξιωματούχοι, τεχνίτες, σφραγιδοφύλακες, επόπτες και άλλα μέλη της ακολουθίας. Ο Πίτρι θεωρούσε απίθανο να είχαν πεθάνει όλοι από φυσικά αίτια σχεδόν ταυτόχρονα με τον ηγεμόνα τους.
Υποστήριξε έτσι ότι μπορεί να είχε μπροστά του μια περίπτωση ανθρωποθυσίας: μέλη της βασιλικής ακολουθίας ίσως θανατώνονταν όταν πέθαινε ο βασιλιάς και θάβονταν κοντά του, πιθανώς για να συνεχίσουν να τον υπηρετούν στον άλλο κόσμο. Υπήρχε όμως ένα σοβαρό κενό στην υπόθεσή του. Στα ανθρώπινα κατάλοιπα που εξέτασε δεν αναγνώρισε θανατηφόρα τραύματα. Η συζήτηση παρέμεινε ανοιχτή για περισσότερο από έναν αιώνα.
Τα συχνότερα ήταν γραμμοειδή κατάγματα του κρανιακού θόλου, τα οποία, σύμφωνα με την Κάμπελ, θα μπορούσαν να προκαλέσουν γρήγορη απώλεια συνείδησης, εσωτερική αιμορραγία και θάνατο. Σε ορισμένα κρανία εντοπίστηκαν επίσης τραύματα από αιχμηρό όργανο, ανάμεσά τους ένα διαμπερές τραύμα στο πλάι του κεφαλιού και ένα ισχυρό πλήγμα στην περιοχή του ματιού. Η νέα ανάλυση υποστηρίζει μάλιστα ότι ο Πίτρι πιθανότατα είχε δει αρκετά από τα κατάγματα, αλλά δεν διέθετε τότε τις γνώσεις για να τα αναγνωρίσει ως περιθανάτια τραύματα. Σε αρκετές περιπτώσεις είχε εφαρμόσει παραφίνη γύρω από τις ρωγμές για να σταθεροποιήσει τα εύθραυστα κρανία, θεωρώντας προφανώς ότι επρόκειτο για φθορά που είχε προκληθεί μετά την ταφή.
Τα 46 κρανία προέρχονται από συνοδευτικούς τάφους γύρω από τα ταφικά συγκροτήματα τριών προσώπων της Πρώτης Δυναστείας: του Ντζερ (Djer), του Ντζετ (Djet) και της Μερνέιθ (Merneith). Η βασιλική νεκρόπολη της Ουμ ελ-Καάμπ (Umm el-Qaab), στην Άβυδο, συνδέεται με τους πρώτους ηγεμόνες της ενωμένης Αιγύπτου γύρω στο 3000 π.Χ. Οι συνοδευτικές ταφές γύρω από τα βασιλικά μνημεία αποτελούν ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά αυτής της σύντομης περιόδου της αιγυπτιακής ιστορίας.
Οι άνθρωποι που θάφτηκαν εκεί δεν ήταν μια εντελώς ανώνυμη ομάδα. Σε ορισμένους τάφους ο Πίτρι είχε βρει ταφικές στήλες με ονόματα και τίτλους. Όσα σώζονται παραπέμπουν κυρίως σε χαμηλόβαθμους ή μεσαίους αξιωματούχους και τεχνίτες: σφραγιδοφύλακες, επόπτες, γιατρούς και άλλα πρόσωπα που συνδέονταν με τη βασιλική αυλή. Οι τάφοι ήταν συνήθως απλοί και συχνά περιείχαν ένα φέρετρο και λίγα κτερίσματα, όπως κεραμικά αγγεία, χάλκινα εργαλεία, αιχμές και μικρά ελεφαντοστέινα ειδώλια.
Αυτό είχε οδηγήσει τον Πίτρι στην υπόθεση της λεγόμενης «θυσίας μελών της ακολουθίας»: της θανάτωσης ανθρώπων που βρίσκονταν κοντά σε έναν ηγεμόνα ώστε να τον συνοδεύσουν στον τάφο. Η πρακτική είναι γνωστή από διαφορετικούς πολιτισμούς και μπορεί να συνδεόταν με την αντίληψη ότι οι νεκροί θα συνέχιζαν να υπηρετούν τον άρχοντα στη μεταθανάτια ζωή, αλλά και με την επίδειξη της εξουσίας του. Η Κάμπελ επισημαίνει ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν κάποιοι συμμετείχαν οικειοθελώς, αν επιλέχθηκαν ή αν εξαναγκάστηκαν.
Ακόμη και ο τρόπος της πιθανής θανάτωσης παραμένει ανοιχτός. Η γνωστή αιγυπτιακή εικονογραφία του βασιλιά που πλήττει τους εχθρούς του με ρόπαλο δεν ταιριάζει καλά στα κατάγματα που εντοπίστηκαν. Ένα τέτοιο όπλο θα αναμενόταν να αφήσει κυρίως εμπιεστικά κατάγματα. Στα κρανία της Αβύδου κυριαρχούν τα γραμμοειδή κατάγματα, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν προκληθεί από ένα πλατύ και σχετικά επίπεδο αντικείμενο, πιθανώς από ξύλο ή κέρατο. Μια βίαιη πτώση θα μπορούσε θεωρητικά να προκαλέσει παρόμοιο τραυματισμό, αλλά θα αναμενόταν τότε να υπάρχουν και κατάγματα σε άλλα σημεία του σώματος· κάτι τέτοιο δεν καταγράφεται ούτε στις σημειώσεις ούτε στις φωτογραφίες του Πίτρι.
Εδώ βρίσκεται και ο βασικός περιορισμός της νέας έρευνας. Τα 46 κρανία αντιστοιχούν μόλις περίπου στο 5% έως 15% του αρχικού ταφικού πληθυσμού σε καθένα από τα συγκροτήματα που εξετάστηκαν. Ο Πίτρι είχε επανενταφιάσει το μεγαλύτερο μέρος των μετακρανιακών οστών, αφού πρώτα τα είχε μετρήσει, ενώ κράτησε αρκετά από τα κρανία και έστειλε πολλά από αυτά στη Βρετανία. Σήμερα δεν υπάρχει επομένως η δυνατότητα να εξεταστεί ολόκληρος ο σκελετός των συγκεκριμένων ατόμων.
Ούτε τα 28 κρανία χωρίς εμφανή περιθανάτια τραύματα αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι αυτοί πέθαναν από φυσικά αίτια. Κάποιοι μπορεί πράγματι να πέθαναν φυσικά. Άλλοι όμως θα μπορούσαν να έχουν θανατωθεί με τρόπο που δεν αφήνει ίχνη στα οστά, όπως με ασφυξία, ή να έφεραν τραύματα σε άλλα σημεία του σώματος που δεν σώζονται σήμερα. Η ίδια η Κάμπελ τονίζει ότι το δείγμα είναι πολύ μικρό για να αποκαλύψει ολόκληρη την έκταση των ταφικών τελετουργιών.
Η νέα έρευνα, επομένως, δεν αποδεικνύει ότι όλοι όσοι θάφτηκαν γύρω από τους πρώτους αιγύπτιους βασιλείς θυσιάστηκαν. Ενισχύει όμως σημαντικά την υπόθεση ότι τουλάχιστον ορισμένοι από αυτούς υπέστησαν βίαιο τραυματισμό κοντά στη στιγμή του θανάτου τους και ότι αυτός μπορεί να συνδεόταν με τις βασιλικές ταφικές τελετές.
Αν η πρακτική υπήρξε πράγματι, φαίνεται ότι δεν κράτησε πολύ. Ο Άχα (Aha), ένας από τους πρώτους ηγεμόνες της Πρώτης Δυναστείας, φαίνεται να συνοδεύτηκε από σχετικά λίγες τέτοιες ταφές, ενώ οι διάδοχοί του περιβάλλονταν από εκατοντάδες. Στη συνέχεια ο αριθμός μειώνεται απότομα και η πρακτική φαίνεται να εξαφανίζεται με την έναρξη της Δεύτερης Δυναστείας. Η αιγυπτιολόγος Σαλίμα Ικράμ (Salima Ikram) σημειώνει ότι σε μεταγενέστερες περιόδους την ιδέα της υπηρεσίας του νεκρού στον άλλο κόσμο ανέλαβαν συμβολικά ειδώλια, αντί πραγματικών ανθρώπων.
Μέσα στην έρευνα υπάρχει όμως και μια δεύτερη ιστορία: εκείνη της ίδιας της αρχαιολογίας. Ο Πίτρι είχε διατυπώσει την υπόθεση πριν από έναν αιώνα και είχε κρατήσει εξαιρετικά λεπτομερείς σημειώσεις. Πιθανότατα είχε δει ακόμη και τα ίδια κατάγματα που εξετάζονται σήμερα. Δεν είχε όμως στη διάθεσή του τις γνώσεις της σύγχρονης βιοαρχαιολογίας και ιατροδικαστικής ανθρωπολογίας για να ξεχωρίσει ένα περιθανάτιο τραύμα από μια φθορά που προκλήθηκε μετά την ταφή.
Έναν αιώνα αργότερα, 46 κρανία μιας παλιάς πανεπιστημιακής συλλογής ξανανοίγουν έτσι μια υπόθεση ηλικίας περίπου πέντε χιλιάδων ετών. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο γιατί τόσοι άνθρωποι θάφτηκαν γύρω από τους πρώτους βασιλείς της Αιγύπτου. Είναι πόσοι από αυτούς πέθαναν από φυσικά αίτια — και πόσοι θανατώθηκαν για να συνοδεύσουν τον ηγεμόνα τους στον τάφο.
Με στοιχεία από Guardian
