Πέντε μικρά κόκαλα ζώων, 56 πιθανοί χρησμοί και ένα πέτρινο μνημείο γεμάτο ελληνικές επιγραφές. Πριν από περίπου 1.800 χρόνια, οι κάτοικοι της αρχαίας Κίβυρας, στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία, μπορούσαν να αναζητήσουν απαντήσεις για το μέλλον τους ρίχνοντας αστραγάλους και διαβάζοντας το μήνυμα που αντιστοιχούσε στο αποτέλεσμα. Το ασυνήθιστο αυτό σύστημα μαντείας φωτίζει νέα επιστημονική μελέτη, που δημοσιεύτηκε στις 7 Οκτωβρίου στο περιοδικό Gephyra, παρουσιάζοντας την ανάγνωση και την ανάλυση ενός μνημείου που ανακαλύφθηκε το 2024.
Το τετράπλευρο μνημείο, ύψους 1,24 μέτρων, βρέθηκε κατά τις ανασκαφές στην τρίτη αναβαθμίδα της αγοράς της Κίβυρας, κοντά στη σημερινή πόλη Γκιολχισάρ της Τουρκίας. Οι αρχαιολόγοι το εντόπισαν εντοιχισμένο στη βόρεια πλευρά ενός μεταγενέστερου παρεκκλησιού, όπου είχε επαναχρησιμοποιηθεί ως οικοδομικό υλικό. Στις τέσσερις όψεις του διατηρούνται ελληνικές επιγραφές με χρησμούς, αριθμητικούς συνδυασμούς και ονόματα θεοτήτων. Το μνημείο δεν σώζεται ακέραιο, ωστόσο οι επιγραφές του επιτρέπουν στους ερευνητές να ανασυνθέσουν τον τρόπο λειτουργίας ενός συστήματος 56 διαφορετικών χρησμών.
Η μελέτη των Şenkal Kileci, Nihal Tüner Önen και Şükrü Özüdoğru χρονολογεί το μνημείο στον 2ο ή 3ο αιώνα μ.Χ. και το συνδέει με την αστραγαλομαντεία, μια πρακτική που ήταν διαδεδομένη σε περιοχές της νότιας Μικράς Ασίας κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Για τους χρησμούς χρησιμοποιούνταν αστράγαλοι από τις αρθρώσεις ζώων, κυρίως προβάτων, κατσικιών και μοσχαριών, που χρησιμοποιούνταν επίσης σε παιχνίδια της αρχαιότητας.
Σε αντίθεση με τα σημερινά κυβικά ζάρια, οι αστράγαλοι είχαν τέσσερις πλευρές στις οποίες μπορούσαν να σταθούν, με αριθμητικές τιμές 1, 3, 4 και 6. Ο ενδιαφερόμενος έριχνε πέντε αστραγάλους μαζί και αναζητούσε στο μνημείο τον χρησμό που αντιστοιχούσε στον συνδυασμό τους. Η σειρά με την οποία εμφανίζονταν οι αριθμοί δεν είχε σημασία. Οι 56 δυνατοί συνδυασμοί οδηγούσαν σε ισάριθμες απαντήσεις, καθεμία συνδεδεμένη με μια θεότητα. Οι επιγραφές περιλάμβαναν τις αριθμητικές οδηγίες και το αντίστοιχο κείμενο, συχνά γραμμένο σε ελληνικούς εξάμετρους στίχους.
Οι απαντήσεις μπορούσαν να είναι ενθαρρυντικές, καθησυχαστικές ή αυστηρά προειδοποιητικές. Αν και οι πέντε αστράγαλοι έδειχναν τον αριθμό ένα, ο χρησμός του Ολύμπιου Δία υποσχόταν σωστή κρίση και χαρά, προτρέποντας παράλληλα τον ενδιαφερόμενο να τιμήσει την Αφροδίτη και τον Ερμή. Σε έναν άλλο συνδυασμό, που συνδεόταν με τον Ασκληπιό, οι θεοί υπόσχονταν ανάρρωση σε έναν άρρωστο και ασφαλή επιστροφή σε κάποιον που βρισκόταν μακριά από την πατρίδα του.
Δεν ήταν, όμως, όλες οι απαντήσεις ευνοϊκές. Ένας χρησμός του Χρόνου προειδοποιούσε, σε σημερινή απόδοση, ότι «σκορπιοί στέκονται στον δρόμο», συμβουλεύοντας τον ενδιαφερόμενο να αναβάλει αυτό που σχεδίαζε και να αποφύγει τις αγοραπωλησίες. Ένας άλλος, που αποδιδόταν στις Μοίρες, περιέγραφε μια πολύ σκοτεινότερη εικόνα: «Ο ήλιος έδυσε και ήρθε η ολέθρια νύχτα». Η συμβουλή που ακολουθούσε ήταν να εγκαταλείψει κανείς προσωρινά τις επιδιώξεις του. Αλλού, οι Μοίρες προειδοποιούσαν: «Μη βάλεις το χέρι σου στο στόμα του λύκου».
Πίσω από τις ποιητικές εικόνες και τις αναφορές στους θεούς διακρίνεται η καθημερινότητα μιας αρχαίας πόλης. Η ανάρρωση από μια ασθένεια, η επιστροφή ενός ξενιτεμένου, η επιτυχία μιας εμπορικής συναλλαγής, η ασφάλεια ενός ταξιδιού και η κατάλληλη στιγμή για μια απόφαση επανέρχονται διαρκώς στα κείμενα. Δεν γνωρίζουμε ποιοι ακριβώς συμβουλεύτηκαν το μνημείο ούτε τις ερωτήσεις που έθεσαν. Οι χρησμοί, ωστόσο, δείχνουν για ποιες αγωνίες είχε προβλεφθεί να προσφέρει απαντήσεις αυτό το μαντικό σύστημα.
Σε αντίθεση με τα μεγάλα μαντικά κέντρα, όπου μπορούσαν να προσφεύγουν πόλεις και επίσημες αποστολές για σημαντικές πολιτικές αποφάσεις, αυτά τα τοπικά μαντεία εξυπηρετούσαν και πολύ πιο άμεσες ανάγκες. Η μετάβαση σε μακρινούς ιερούς τόπους, όπως η Κλάρος ή τα Δίδυμα, απαιτούσε χρόνο και χρήματα. Ένα μνημείο αστραγαλομαντείας μέσα στην πόλη μπορούσε να προσφέρει μια πιο προσιτή μορφή επικοινωνίας με το θείο. Σύμφωνα με την έρευνα, τέτοιες επιγραφές έχουν εντοπιστεί τόσο σε μεγάλα αστικά κέντρα όσο και σε μικρότερους οικισμούς της Μικράς Ασίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση του μνημείου με τον Ερμή. Στο επάνω μέρος της επιγραφής σώζεται τμήμα μιας αφιερωματικής αναφοράς, από την οποία οι ερευνητές συμπεραίνουν ότι το μαντείο είχε ανεγερθεί με δαπάνη ενός ευεργέτη, μαζί με άγαλμα του θεού, τη βάση του και άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Το όνομα του δωρητή έχει χαθεί. Ο Ερμής, προστάτης των ταξιδιωτών, του εμπορίου και της μαντείας με κλήρους, είχε ιδιαίτερη θέση σε αυτή την παράδοση. Οι αρχαιολόγοι θεωρούν πιθανό ότι το μνημείο βρισκόταν αρχικά στην αγορά, όπου θα μπορούσαν να το συμβουλεύονται κάτοικοι και επισκέπτες.
Η Κίβυρα δεν αποτελούσε μεμονωμένη περίπτωση. Ανάλογες επιγραφές έχουν εντοπιστεί στην Τερμησσό, την Κρέμνα, τη Σαγαλασσό, την Πέργη και σε άλλες πόλεις της νότιας Μικράς Ασίας. Η σύγκρισή τους δείχνει ότι υπήρχε μια κοινή παράδοση χρησμών, η οποία κυκλοφορούσε σε διαφορετικές κοινότητες και προσαρμοζόταν στις τοπικές συνθήκες. Το μνημείο της Κίβυρας παρουσιάζει ιδιαίτερη συγγένεια με εκείνο της Κρέμνας, αλλά διαθέτει και χαρακτηριστικά που το διαφοροποιούν από τα υπόλοιπα.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα ευρήματα της νέας μελέτης είναι ότι οι οδηγίες για τους αριθμητικούς συνδυασμούς διατηρούνται σε ολόκληρη τη σωζόμενη ακολουθία της Κίβυρας. Σε άλλα μνημεία αντίστοιχου τύπου, οι οδηγίες απουσιάζουν ή διακόπτονται, δυσκολεύοντας την κατανόηση της διαδικασίας. Επιπλέον, οι ερευνητές εντόπισαν διαφορές στη διατύπωση των χρησμών, αλλαγές στη σειρά των στίχων και γραμματικά λάθη που ενδέχεται να προήλθαν από τους τεχνίτες που χάραζαν τις επιγραφές ή από τοπικές επεμβάσεις στα κείμενα.
Οι αποκλίσεις αυτές έχουν τη δική τους ιστορική σημασία. Ορισμένοι στίχοι διατηρούν άψογα τον ποιητικό τους ρυθμό, ενώ άλλοι παρουσιάζουν προβλήματα στο μέτρο. Ο 29ος χρησμός της Κίβυρας δεν έχει ακριβές αντίστοιχο στις άλλες γνωστές επιγραφές, ενώ ένας χρησμός που εμφανίζεται ως δωδέκατος σε άλλες πόλεις καταλαμβάνει εδώ την 38η θέση. Οι λεπτομέρειες αυτές επιτρέπουν στους επιστήμονες να παρακολουθήσουν πώς ένα κοινό σώμα θρησκευτικών κειμένων αντιγραφόταν, άλλαζε και αποκτούσε διαφορετικές εκδοχές από πόλη σε πόλη.
Το μνημείο προσφέρει έτσι δύο διαφορετικές μαρτυρίες. Από τη μία, αποκαλύπτει μια πρακτική μαντείας με συγκεκριμένους κανόνες, που συνέδεε την τύχη της ρίψης με την αυθεντία των θεών. Από την άλλη, διασώζει ένα πολύτιμο δείγμα της ελληνικής γλώσσας και της διάδοσης θρησκευτικών κειμένων στη ρωμαϊκή Μικρά Ασία.
Πάνω από όλα, όμως, οι χρησμοί της Κίβυρας μάς φέρνουν κοντά στους ανθρώπους που ζούσαν γύρω από την αρχαία αγορά. Άνθρωποι που φοβούνταν για την υγεία των δικών τους, περίμεναν κάποιον να γυρίσει από ταξίδι ή δίσταζαν μπροστά σε μια οικονομική απόφαση. Για εκείνους, η απάντηση μπορούσε να βρίσκεται σε πέντε μικρά κόκαλα και σε λίγους στίχους χαραγμένους στην πέτρα.
Ακόμη και όταν οι θεοί δεν υπόσχονταν τίποτα, μια συμβουλή επαναλαμβανόταν συχνά: να περιμένουν, γιατί δεν είχε φτάσει ακόμη η κατάλληλη στιγμή.
Με στοιχεία από Gephyra, Arkeonews
