Ο Βέλγος σωματιδιακός φυσικός Φράνσις Χάλζεν τιμήθηκε με το Νόμπελ Φυσικής 2026 «για την καθοριστική συμβολή του στο Παρατηρητήριο Νετρίνων IceCube και την ανακάλυψη νετρίνων υψηλής ενέργειας αστροφυσικής προέλευσης».
«Ο Φράνσις Χάλζεν ηγήθηκε μιας διεθνούς ομάδας ερευνητών και μηχανικών οι οποίοι μας προσέφεραν ένα εξαιρετικό επιστημονικό όργανο. Η επιμονή του και το επιστημονικό του όραμα άνοιξαν τον δρόμο για ένα νέο είδος αστρονομίας» δήλωσε ο Μαρκ Πιρς πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ για τη Φυσική σε ανακοίνωση Τύπου.
Το έργο του Χάλζεν συνέβαλε καθοριστικά στην ανίχνευση και τη μελέτη νετρίνων υψηλής ενέργειας που προέρχονται από κοσμικές πηγές. Ο 82χρονος Χάλζεν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Ουισκόνσιν-Μάντισον συνέβαλε στην ανάπτυξη του IceCube, ενός τεράστιου ανιχνευτή νετρίνων που βρίσκεται θαμμένος μέσα στον πάγο της Ανταρκτικής στο γεωγραφικό Νότιο Πόλο. Τα νετρίνα είναι σχεδόν άμαζα υποατομικά σωματίδια που αλληλεπιδρούν εξαιρετικά ασθενώς με την ύλη, οπότε μπορούν να ταξιδεύουν από πολύ μακρινές κοσμικές πηγές σχεδόν ανεπηρέαστα. Η ανίχνευση τους μας επιτρέπει να μελετάμε βίαια φαινόμενα του Σύμπαντος που δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε μόνο με το φως.
Τα νετρίνα και το IceCube
Τα νετρίνα είναι μία κατηγορία σωματιδίων που αλληλεπιδρούν τόσο ασθενώς με την ύλη, ώστε να περνούν σχεδόν ανεπηρέαστα μέσα από οποιοδήποτε αντικείμενο. Έτσι, μολονότι ο πλανήτης μας βομβαρδίζεται συνεχώς από εκατομμύρια νετρίνα, πολλά από τα οποία προέρχονται μάλιστα από τα πέρατα του Σύμπαντος το συντριπτικά μεγαλύτερο ποσοστό διαπερνά αναλλοίωτο μέσα από τη Γη.
Καλύπτοντας ωστόσο ένα μεγάλο όγκο πάγου, η πειραματική διάταξη του IceCube είναι έτσι κατασκευασμένη ώστε να ανιχνεύει τις απειροελάχιστες συγκρούσεις των νετρονίων με άλλα σωματίδια που γίνονται σε αυτή την περιοχή.
Αν και σημαντικές ποσότητες νετρίνων παράχθηκαν με τη Μεγάλη Έκρηξη (το μυστηριώδες φαινόμενο από το οποίο προέκυψε το Σύμπαν) νέα σωματίδια συνεχίζουν να εκπέμπονται από το εσωτερικό του Ήλιου αλλά και από βίαια κοσμικά φαινόμενα όπως οι υπερκαινοφανείς αστέρες ή ακόμη και στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας της Γης. Για τον εντοπισμό και τη μελέτη τους επιστήμονες από τις 12 χώρες συμμετέχουν στο IceCube.
Η διάταξη αυτή αποτελείται από 86 κατακόρυφους σωλήνες κατά μήκος των οποίων υπάρχουν δεκάδες εξαιρετικά ευαίσθητοι αισθητήρες φωτός. Οι σωλήνες είναι τοποθετημένοι σε πηγάδια μέσα στον πάγο, με τέτοιον τρόπο ώστε όλοι μαζί να μπορούν να ανιχνεύσουν συγκρούσεις που γίνονται από 1,5 έως και 2,5 χιλιόμετρα κάτω από την παγωμένη επιφάνεια της Ανταρκτικής.
