Η οργή μοιάζει να έχει γίνει το κυρίαρχο συναίσθημα της εποχής. Τι μπορούμε να κάνουμε για να μην εγκλωβιζόμαστε σε αυτήν;
Υπάρχει πολύς θυμός εκεί έξω. Στους δρόμους, στις προσωπικές μας σχέσεις, στις οικογενειακές συζητήσεις, στα social media, στα αμέτρητα διαδικτυακά chatrooms. Θυμώνουμε για την πολιτική, το ποδόσφαιρο, μια θέση πάρκινγκ, μια ξαπλώστρα στην παραλία, το πώς πρέπει να μεγαλώνουμε τα παιδιά ή να φροντίζουμε τα κατοικίδιά μας, το ποιοι έχουν δικαίωμα να αποκαλούνται «ζευγάρι», το ποιοι είναι οι ενάρετοι αυτής της κοινωνίας. Κάποιες φορές θυμώνουμε επειδή αισθανόμαστε ότι αδικούμαστε και άλλες ο θυμός μοιάζει να έχει γίνει αυτοσκοπός.
Πάντως, δεν χρειάζεται να ψάξουμε πολύ για να τον συναντήσουμε. Αρκεί να ανοίξουμε το κινητό μας.
Ο θυμός ως δημόσιο θέαμα
Στα κοινωνικά δίκτυα το συναίσθημα αυτό έχει αποκτήσει μια ιδιαίτερη μορφή. Η διαφωνία συχνά δεν εκφράζεται ως διαφορετική άποψη, αλλά ως επίθεση, ειρωνεία, διαπόμπευση ή προσπάθεια ακύρωσης του άλλου. Ενισχύεται, δε, και από την αίσθηση ότι έχουμε στη διάθεσή μας ένα παγκόσμιο μεγάφωνο. Μπορούμε να εκφράσουμε την αγανάκτησή μας σε ένα δυνητικό κοινό εκατομμυρίων ανθρώπων, ακόμη κι αν στην πραγματικότητα μας ακολουθούν μερικές εκατοντάδες.
Έτσι, καταλήγουμε όχι μόνο να εκφράζουμε αυτό που αισθανόμαστε, αλλά να το παρουσιάζουμε με τρόπο που θα προκαλέσει αντίδραση, μια αντίδραση που με τη σειρά της θα φέρει κι άλλη αντίδραση.
Οι «δεξαμενές οργής»
Όπως γράφει ο ψυχαναλυτής και ομότιμος καθηγητής Αγγλικής Γλώσσας στο Goldsmiths, Josh Cohen, ο Γερμανός φιλόσοφος Peter Sloterdijk διακρίνει δύο μορφές θυμού:
- Τον «αποθηκευμένο». Ο θυμός εκείνων που αισθάνονται ταπεινωμένοι, αδικημένοι ή αποκλεισμένοι και συγκεντρώνεται γύρω από έναν ηγέτη ή ένα συλλογικό πολιτικό σχέδιο.
- Τον «διασκορπισμένο». Υπάρχει παντού, αλλά δεν έχει σαφή κατεύθυνση. Ξέρουμε ότι κάτι δεν πάει καλά, αισθανόμαστε ότι κάποιος ή κάτι μας έχει αδικήσει, όμως δυσκολευόμαστε να προσδιορίσουμε τι ακριβώς πρέπει να αλλάξει και πώς. Η μορφή αυτή έχει ένταση, αλλά δεν έχει διέξοδο κι αυτό την κάνει εύκολα αντικείμενο εκμετάλλευσης.
ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ Ο ΘΥΜΟΣ ΕΧΕΙ ΑΠΟΚΤΗΣΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΜΟΡΦΗ. Η ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΣΥΧΝΑ ΔΕΝ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΩΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΑΠΟΨΗ, ΑΛΛΑ ΩΣ ΕΠΙΘΕΣΗ, ΕΙΡΩΝΕΙΑ, ΔΙΑΠΟΜΠΕΥΣΗ Ή ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΑΚΥΡΩΣΗΣ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ.
Η ανασφάλεια τροφοδοτεί τον θυμό
Ο θυμός (και στη συνέχεια η οργή) δεν εμφανίζεται σε κοινωνικό κενό, δεν δημιουργείται από το πουθενά. «Τρέφεται» από την ανασφάλεια, τον φόβο και την αίσθηση ότι χάνουμε τον έλεγχο.
Είναι εύκολο η διαφωνία να μετατραπεί σε καχυποψία, όταν δεν εμπιστευόμαστε τους θεσμούς, την πολιτική, τα μέσα ενημέρωσης, τους ανθρώπους γύρω μας. Τότε, ο «άλλος» δεν είναι κάποιος που σκέφτεται διαφορετικά, αλλά κάποιος που βρίσκεται απέναντί μας. Με άλλα λόγια, «αν δεν συμφωνείς μαζί μου, τότε είσαι εναντίον μου». Κι αυτή η «λογική», δείχνει η εμπειρία των τελευταίων χρόνων, δεν οδηγεί σε θετικά αποτελέσματα.
Έτσι, ο θυμός λειτουργεί σαν αντίδοτο στην αβεβαιότητα. Όταν τα πράγματα μοιάζουν περίπλοκα, το να θυμώσουμε μπορεί να τα κάνει απλούστερα. Όταν η στεγαστική κρίση «χτυπά» μια κοινωνία, είναι ευκολότερο να οι πολίτες να εστιάσουν σε έναν «κακό» που την προκαλεί, παρά να αναλάβουν δράση ενάντια σε ένα ολόκληρο σύστημα. Αυτή η απλοποίηση μπορεί να είναι ανακουφιστική, αλλά έχει και κόστος.
Όταν δεν ξέρουμε τι να κάνουμε
Τι γίνεται, όμως, ο θυμός που έχουμε μέσα μας; Μπορεί να τον εκφράσουμε επιθετικά. Μπορεί, όμως, να τον καταπιέσουμε και να τον μετατρέψουμε σε σιωπή, ψυχρότητα, ειρωνεία ή υπερβολική ευγένεια. Μπορεί, δηλαδή, να μετατραπεί σε μια συμπεριφορά άσχετη με το αρχικό συναίσθημα. Στην εποχή της συνεχούς σύνδεσης, μπορούμε στην παραπάνω λίστα να προσθέσουμε και την αδιάκοπη ανάγκη να αντιδρούμε.
Τι μπορούμε να κάνουμε;
Προφανώς, λύση δεν μπορεί να είναι το να μην θυμώνουμε, γιατί ο θυμός έχει λόγο ύπαρξης (π.χ. μας πληροφορεί ότι βιώνουμε μια αδικία). Το σημαντικό είναι τι κάνουμε με αυτή την πληροφορία.
- Μπορούμε να σταματήσουμε για λίγο πριν αντιδράσουμε και να προσπαθήσουμε να ονομάσουμε αυτό που πραγματικά αισθανόμαστε. Είναι θυμός, φόβος, απογοήτευση, ντροπή; Μόλις δώσουμε όνομα σε αυτό που μας θυμώνει θα του στερήσουμε μέρος της δύναμής του.
- Μπορούμε να αντέξουμε για λίγο την αβεβαιότητα. Δηλαδή να μην απαντήσουμε αμέσως και να ακούσουμε πριν μιλήσουμε. Έτσι, αφήνουμε χώρο στην πιθανότητα ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Το ζητούμενο δεν είναι να μην θυμώνουμε, αλλά να αντέχουμε τον θυμό μας χωρίς να τον μετατρέπουμε αυτομάτως σε επίθεση.
