Της Vivian Toh
Αυτόν τον μήνα συμπληρώνεται ένας χρόνος από τότε που η Ουάσιγκτον ξεκίνησε μια νέα έρευνα βάσει του Άρθρου 301, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν η Κίνα τήρησε τις δεσμεύσεις της εμπορικής συμφωνίας “Phase One” του 2020, μεταξύ των οποίων εκείνες που αφορούν την πνευματική ιδιοκτησία και την μεταφορά τεχνολογίας. Για όσους πίστευαν ότι η διαμάχη γύρω από την πνευματική ιδιοκτησία είχε περάσει πλέον σε δεύτερη μοίρα, μπροστά στο μείζον ζήτημα των δασμών, αυτό αποτελεί υπενθύμιση ότι το θέμα δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Απλώς άλλαξε μορφή.
Μια από τις πιο εύστοχες περιγραφές αυτής της αλλαγής προήλθε από τον πρώην υπουργό Εξωτερικών της Σιγκαπούρης. Τον Ιούνιο του 2024, στην Asia Society της Νέας Υόρκης, ο George Yeo ρωτήθηκε τι θα έπρεπε να κάνει η Αμερική απέναντι σε μια συμπεριφορά της Κίνας που θεωρεί “deal-breaking”. Απάντησε αφηγούμενος μια ιστορία από τη δεκαετία του 1990. Ως υπουργός Πληροφορίας και Τεχνών της Σιγκαπούρης, είχε πει στη Disney ότι οι Κινέζοι πειρατές καλλιεργούσαν, στην ουσία, τη μελλοντική της αγορά. Σήμερα, όπως είπε, η Disney εισπράττει πλήρη δικαιώματα εκεί. Η πνευματική ιδιοκτησία, κατέληξε, είναι “ένα πρόβλημα που λύνεται από μόνο του”.
Πέντε χρόνια νωρίτερα, σε συνέντευξη που παραχώρησε στη South China Morning Post τον Μάρτιο του 2019, ο Yeo είχε διατυπώσει ένα παρόμοιο επιχείρημα για την Huawei: η ανησυχία ότι τα δίκτυα 5G εκθέτουν μια χώρα σε ξένες μυστικές υπηρεσίες είναι θεμιτή, αλλά η απαγόρευση ενός προμηθευτή δεν εξαλείφει την ευπάθεια. Οι δύο αυτές δηλώσεις συνδέονται, καθώς διαχωρίζουν επιχειρήματα που η Ουάσιγκτον συχνά συγχέει.
Όσον αφορά το πρώτο σκέλος, τα στοιχεία πλέον τον δικαιώνουν. Οι αιτούντες από την Κίνα υπέβαλαν περίπου 1,8 εκατομμύρια αιτήσεις διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας παγκοσμίως το 2024, έναντι περίπου 502.000 από τις ΗΠΑ. Στο διεθνές σύστημα PCT του WIPO, η Κίνα προηγήθηκε ξανά το 2025 με 73.718 αιτήσεις (αύξηση 5,3%) έναντι 52.617 των Ηνωμένων Πολιτειών (μείωση 3,0%), ενώ η Huawei ήταν ο κορυφαίος αιτών στο πλαίσιο του PCT για ένατη συνεχή χρονιά. Μια χώρα της οποίας οι εταιρείες πωλούν μπαταρίες, τηλεπικοινωνιακό εξοπλισμό και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης στο εξωτερικό έχει πολλά να χάσει από την αντιγραφή. Προσοχή: μια αίτηση δεν ισοδυναμεί με εγκεκριμένο, εφαρμόσιμο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, και ο όγκος δεν ταυτίζεται με την αξία.
Ωστόσο, η “κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας” δεν ήταν ποτέ ένα ενιαίο πρόβλημα. Περιλαμβάνει την πειρατεία και την παραποίηση, την κατάχρηση εμπορικών απορρήτων, την κλοπή μέσω του κυβερνοχώρου, την εξαναγκαστική μεταφορά τεχνολογίας και τη βιομηχανική πολιτική που ευνοεί τους εγχώριους “πρωταθλητές”. Τα πορίσματα της αμερικανικής υπηρεσίας εμπορίου για το 2018 βάσει του Άρθρου 301 συνέδεσαν όλα αυτά τα ζητήματα, και η συμφωνία “Phase One” προσπάθησε να δεσμεύσει την Κίνα σε πολλά από αυτά ταυτόχρονα, συμπεριλαμβανομένης της απαγόρευσης επιβολής μεταφοράς τεχνολογίας ως προϋπόθεσης για την πρόσβαση στην αγορά. Η πειρατεία, το πρόβλημα της δεκαετίας του 1990 που θυμάται ο Yeo, έχει υποχωρήσει. Τα υπόλοιπα όχι. Πέντε εβδομάδες πριν από την ομιλία του Yeo στη Νέα Υόρκη, η τετραετής ανασκόπηση της αμερικανικής υπηρεσίας εμπορίου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η Κίνα δεν είχε εξαλείψει πολλές από αυτές τις πρακτικές και εξακολουθούσε να επιδιώκει την απόκτηση ξένης τεχνολογίας μέσω κυβερνοεπιθέσεων.
Στο πεδίο, οι εταιρείες παρουσιάζουν μια ανάμεικτη εικόνα. Η έρευνα της AmCham China για το 2026 διαπίστωσε ότι το 73% των ερωτηθέντων αξιολόγησε τον κίνδυνο διαρροής πνευματικής ιδιοκτησίας και ασφάλειας δεδομένων στην Κίνα ως συγκρίσιμο ή χαμηλότερο από ό,τι αλλού, ενώ το 37% ανέφερε ότι η επιβολή του νόμου είχε βελτιωθεί κατά το τελευταίο έτος, σημειώνοντας άνοδο πέντε μονάδων. Ωστόσο, η δυσκολία επιβολής των δικαιωμάτων μέσω των δικαστηρίων και η ανεπαρκής νομική προστασία παρέμειναν οι σημαντικότερες προκλήσεις στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Αυτό περιγράφει μια αγορά που ωριμάζει, όχι ένα πρόβλημα που έχει επιλυθεί.
Για τον κλάδο της τεχνολογίας, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα είναι αμφίπλευρα. Η ισχυρή προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας χρηματοδοτεί την έρευνα και ανάπτυξη, καθιστά δυνατή τη χορήγηση αδειών χρήσης και επιτρέπει στις νεοφυείς επιχειρήσεις να αξιοποιούν οικονομικά τις εφευρέσεις τους· οι κλάδοι των ΗΠΑ που βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην πνευματική ιδιοκτησία αντιπροσωπεύουν περίπου το 44% του ΑΕΠ. Ωστόσο, η προστασία έχει κόστος όταν παρατείνεται: δημιουργεί “δάση” αλληλεπικαλυπτόμενων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας γύρω από τα πρότυπα, επιβάλλει τέλη αδειοδότησης που πιέζουν τις μικρότερες επιχειρήσεις και θολώνει τα όρια μεταξύ της προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας και του στρατηγικού ελέγχου, καθώς οι περιορισμοί στις εξαγωγές και οι έλεγχοι των επενδύσεων αρχίζουν να μοιάζουν με πολιτική διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.
Η διάκριση αυτή έχει εμπορική σημασία. Μια διαφορά περί πνευματικής ιδιοκτησίας μπορεί να καταλήξει σε αποζημίωση ή σε άδειες εκμετάλλευσης, τις οποίες οι εταιρείες μπορούν να τιμολογήσουν. Αντίθετα, μια διαφορά σε θέματα εθνικής ασφάλειας καταλήγει σε μαύρες λίστες οντοτήτων και αποκλεισμό από την αγορά, καταστάσεις που οι εταιρείες μπορούν να παρακάμψουν μόνο διπλασιάζοντας τις εφοδιαστικές αλυσίδες και διαχωρίζοντας τα προϊόντα –και τελικά την έρευνα και ανάπτυξη (R&D)– ανά περιφέρεια.
Αυτή η σύγχυση αποτελεί το πραγματικό ζήτημα που αναδεικνύει ο Yeo. Η συλλογή πληροφοριών, όπως σημείωσε, είναι ένα “παιχνίδι κατασκόπων” που παίζει κάθε κράτος, με την Αμερική πιθανότατα περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο. Δεν θα τελειώσει ποτέ, αλλά μπορεί να είναι διαχειρίσιμη, και δεν πρέπει να της επιτραπεί να καθορίζει την πολιτική. Φέρνει ως παράδειγμα το ανοσοποιητικό σύστημα: απαραίτητο, αλλά, αν καταπονηθεί υπερβολικά, βλάπτει τον οργανισμό που προστατεύει. Κατά την εκτίμησή του, ο αποκλεισμός της Huawei στέρησε από την Κίνα μια δυνατότητα, αλλά ταυτόχρονα περιόρισε την πρόσβαση της ίδιας της Δύσης, αφήνοντας τα δυτικά δίκτυα 5G πίσω από τα κινεζικά. Ο τελευταίος αυτός ισχυρισμός είναι αμφισβητήσιμος, δεδομένου ότι η Huawei υπέστη σοβαρό πλήγμα στον τομέα των κινητών τηλεφώνων και των προηγμένων τσιπ, ενώ οι συγκρίσεις για το 5G εξαρτώνται από τα κριτήρια μέτρησης. Ωστόσο, το κόστος της αντιμετώπισης κάθε τεχνολογικού ζητήματος ως ζητήματος ασφαλείας είναι πραγματικό.
Η συλλογιστική του αντανακλά μια συγκεκριμένη οπτική γωνία. Μια μικρή, εξαρτώμενη από το εμπόριο οικονομία, χωρίς μεγάλη εγχώρια αγορά και χωρίς να ανήκει σε κάποιο μπλοκ που να της παρέχει προστασία, έχει ελάχιστα να κερδίσει αν υποθέσει ότι οι προμηθευτές μιας συγκεκριμένης εθνικότητας είναι ασφαλείς ή ότι ο αποκλεισμός εξασφαλίζει ασφάλεια. Η ευημερία της βασίζεται στο να είναι αξιόπιστη σε όλους ταυτόχρονα. Αυτό εξηγεί γιατί η Σιγκαπούρη διατηρεί ένα καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας που θεωρείται ευρέως ως ένα από τα ισχυρότερα στην Ασία, ώστε να καθησυχάζει τους ξένους επενδυτές, παραμένοντας παράλληλα ενσωματωμένη στις ασιατικές εφοδιαστικές αλυσίδες επειδή η οικονομία της το απαιτεί. Η απάντηση του Yeo το 2019 για τη Huawei και η απάντηση του 2024 για την πνευματική ιδιοκτησία ακολουθούν την ίδια λογική: εντοπισμός της συγκεκριμένης ευπάθειας και θωράκιση απέναντι σε αυτήν.
Η κριτική έχει δύο όψεις. Ο ρεαλισμός των μικρών κρατών μπορεί να οδηγήσει σε μια βολική ουδετερότητα, και είναι πιο εύκολο να καλείς σε ψυχραιμία όταν δεν είναι τα δικά σου εμπορικά μυστικά που έχουν διαρρεύσει. Η κρατικά κατευθυνόμενη απόκτηση τεχνολογίας αποτελεί θεμιτό παράπονο, δεν είναι αμερικανική εφεύρεση, και το “πρόβλημα που λύνεται”, όπως λέει ο Yeo, περιγράφει την πειρατεία πολύ καλύτερα από ό,τι την κλοπή στον κυβερνοχώρο.
Παρ’ όλα αυτά, το ερώτημα που θέτει είναι το σωστό: ποια ακριβώς είναι η ευπάθεια, ποιος ωφελείται από την επίλυσή της και πόσο κοστίζει η λύση σε όλους τους υπόλοιπους; Για έναν κλάδο που βασίζεται σε ιδέες, κεφάλαια και εφοδιαστικές αλυσίδες που διανέμονται σε παγκόσμιο επίπεδο, αξίζει να τεθεί αυτό το ερώτημα προτού η επόμενη διαφορά για τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας παρουσιαστεί ως υπόθεση εθνικής ασφάλειας.
