Η Σύρτη δεν παραδίδεται εύκολα. Για εβδομάδες, οι δυνάμεις που παραμένουν πιστές στον Μουαμάρ Καντάφι κρατούν την πόλη, την τελευταία μεγάλη εστία αντίστασης απέναντι στην προέλαση των αντιπάλων του.
Στις 20 Οκτωβρίου 2011, οι μάχες κορυφώνονται. Ένα κομβόι επιχειρεί να βγει από την πόλη, αεροσκάφη του ΝΑΤΟ το πλήττουν και οι ένοπλοι που πολιορκούν τη Σύρτη πλησιάζουν.
Μέσα σε λίγες ώρες, ο άνθρωπος που κυβερνά τη Λιβύη επί τέσσερις δεκαετίες βρίσκεται στα χέρια των αντιπάλων του. Ο Μουαμάρ Καντάφι είναι τραυματισμένος και, σύμφωνα με την έρευνα της Human Rights Watch, συλλαμβάνεται ζωντανός.
Βίντεο που καταγράφονται μετά τη σύλληψή του τον δείχνουν αιμόφυρτο, περικυκλωμένο από μαχητές. Λίγο αργότερα είναι νεκρός. Οι ακριβείς συνθήκες του θανάτου του δεν διαλευκαίνονται ποτέ πλήρως, ενώ οι λιβυκές αρχές δεν ολοκληρώνουν την έρευνα που είχαν υποσχεθεί.
Η είδηση ταξιδεύει από τη Σύρτη σε όλο τον κόσμο. Το καθεστώς έχει τελειώσει. Για πολλούς Λίβυους, η εικόνα του Καντάφι νεκρού σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής. Για την ίδια τη χώρα, όμως, είναι η αρχή ενός δύσκολου κεφαλαίου: εκείνου που ανοίγει όταν πέφτει ένας ηγέτης, αλλά δεν υπάρχει ένα κράτος αρκετά ισχυρό για να πάρει τη θέση του
Από στρατιωτικός αξιωματικός σε απόλυτος ηγέτης
Ο Καντάφι ανεβαίνει στην εξουσία το 1969, με πραξικόπημα που ανατρέπει τη μοναρχία του βασιλιά Ιντρίς. Είναι 27 ετών και εμφανίζεται ως εκπρόσωπος μιας νέας γενιάς που θέλει να αποτινάξει την ξένη επιρροή, να ελέγξει τον εθνικό πλούτο και να αναδιαμορφώσει τη χώρα.
Το πετρέλαιο προσφέρει στη Λιβύη έσοδα και διεθνές βάρος· ο Καντάφι τα χρησιμοποιεί για να εδραιώσει το καθεστώς του, να προβάλλει τις φιλοδοξίες του στο εξωτερικό και να επιβάλει το δικό του πολιτικό πείραμα.
Το 1977 ανακηρύσσει την «Τζαμαχιρία», ένα σύστημα που παρουσιάζεται ως εξουσία των μαζών, ασκούμενη μέσα από λαϊκά συνέδρια και επιτροπές. Στην πράξη, όμως, η εξουσία δεν περνά σε μια σταθερή, ανεξάρτητη διοίκηση. Ο Καντάφι διαλύει τις παραδοσιακές κυβερνητικές δομές και αφήνει τον ίδιο και τον στενό του κύκλο στο κέντρο των αποφάσεων. Η χώρα λειτουργεί γύρω από τον ηγέτη, τις ισορροπίες που εκείνος συντηρεί και τα δίκτυα εξάρτησης που δημιουργεί.
Αυτό το μοντέλο κρατά την εξουσία συγκεντρωμένη, αλλά αφήνει ελάχιστο χώρο για θεσμούς που μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς τον άνθρωπο που τους ελέγχει. Δεν υπάρχει πολιτική διαδοχή με σαφείς κανόνες, ούτε ισχυρή δημόσια διοίκηση που να αντλεί την ισχύ της από το Σύνταγμα και όχι από την εγγύτητα στο καθεστώς. Η κρατική μηχανή υπάρχει, αλλά δεν αποκτά την αυτονομία και τη νομιμοποίηση που θα της επέτρεπαν να επιβιώσει από την πτώση του ηγέτη.
Το 2008, αφρικανοί παραδοσιακοί ηγέτες απονέμουν στον Καντάφι τον τίτλο του «Βασιλιά των Βασιλιάδων της Αφρικής». Δεν είναι επίσημο αξίωμα, αλλά ταιριάζει στην εικόνα που καλλιεργεί: ενός ηγέτη που θέλει να εμφανίζεται μεγαλύτερος από τους θεσμούς και συχνά πέρα από τα όρια της χώρας του.
Η εξέγερση που γίνεται πόλεμος
Τον Φεβρουάριο του 2011, μια ειρηνική διαμαρτυρία στη Βεγγάζη συναντά βίαιη καταστολή. Οι διαδηλώσεις εξαπλώνονται και σύντομα εξελίσσονται σε ένοπλη εξέγερση. Οι δυνάμεις του Καντάφι πολεμούν για να ανακτήσουν τον έλεγχο, ενώ οι αντίπαλοί του συγκροτούν το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο και κερδίζουν έδαφος.
Στις 17 Μαρτίου, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ εγκρίνει το ψήφισμα 1973, επιβάλλοντας ζώνη απαγόρευσης πτήσεων και επιτρέποντας στα κράτη-μέλη να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την προστασία των αμάχων, χωρίς να προβλέπεται ξένη κατοχή της χώρας. Το ΝΑΤΟ αναλαμβάνει την επιχείρηση και οι αεροπορικές επιδρομές αλλάζουν την πορεία του πολέμου. Η σύγκρουση, ωστόσο, δεν τελειώνει με την αποχώρηση του Καντάφι.
Ο θάνατός του σβήνει το τελευταίο σύμβολο γύρω από το οποίο συσπειρώνονται οι πιστές του δυνάμεις. Δεν δημιουργεί, όμως, κοινή πολιτική εξουσία. Οι ένοπλες ομάδες που ενώνονται για να ανατρέψουν το καθεστώς έχουν διαφορετικές ηγεσίες, τοπικές βάσεις και φιλοδοξίες. Η κοινή τους νίκη δεν μετατρέπεται σε κοινό σχέδιο διακυβέρνησης.
Το κράτος μετά τον ηγέτη
Η Λιβύη έχει πετρέλαιο, σύνορα και μια πρωτεύουσα· αυτό που δεν έχει είναι μια νέα, ευρέως αποδεκτή αρχή που να μπορεί να επιβάλει τους κανόνες σε ολόκληρη τη χώρα. Οι ένοπλες ομάδες διατηρούν τα όπλα τους, οι πολιτικές παρατάξεις ανταγωνίζονται για την εξουσία και οι προσπάθειες συγκρότησης ενιαίας κυβέρνησης σκοντάφτουν στις διαιρέσεις που κληρονομεί η χώρα.
Η πτώση του Καντάφι δεν εξηγεί από μόνη της όλα όσα ακολουθούν. Η επέμβαση του ΝΑΤΟ, η απουσία συμφωνίας για τη μετάβαση, οι τοπικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις και η κληρονομιά ενός συστήματος που είχε αποδυναμώσει τους θεσμούς συμβάλλουν σε μια κρίση που βαθαίνει με τα χρόνια. Το 2014, οι συγκρούσεις οδηγούν σε νέα διάσπαση της χώρας και στην εμφάνιση αντίπαλων κέντρων εξουσίας.
Χρόνια αργότερα, η Λιβύη εξακολουθεί να παλεύει με διχασμένους θεσμούς και αντίπαλες κυβερνήσεις. Η κατάρρευση του καθεστώτος δεν αποδεικνύεται αρκετή για να γεννήσει ένα σταθερό κράτος· η αναμέτρηση για τον έλεγχο της χώρας και των πόρων της συνεχίζεται.
Στη Σύρτη, στις 20 Οκτωβρίου 2011, τελειώνει η διαδρομή του ανθρώπου που θέλει να ταυτίσει τη Λιβύη με τον εαυτό του. Το σώμα του περνά από χέρι σε χέρι και οι εικόνες της σύλληψης και του θανάτου του γίνονται η τελευταία πράξη του καθεστώτος. Η χώρα μένει πίσω, χωρίς εκείνον — αλλά και χωρίς τους θεσμούς που θα μπορούσαν να καλύψουν το κενό που αφήνει.
