Στο κέντρο ελέγχου του Jet Propulsion Laboratory στην Καλιφόρνια, κανείς δεν ανησυχεί όταν το σήμα του διαστημοπλοίου εξαφανίζεται. Αυτό ήταν προγραμματισμένο.
Το Mars Climate Orbiter έχει μόλις πυροδοτήσει τον κύριο κινητήρα του και περνά πίσω από τον Άρη, έξω από το οπτικό πεδίο της Γης.
Για περίπου 21 λεπτά, οι μηχανικοί δεν θα μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί του. Όταν εμφανιστεί ξανά από την άλλη πλευρά του πλανήτη, θα βρίσκεται σε τροχιά. Το σήμα, όμως, χάνεται 49 δευτερόλεπτα νωρίτερα από το αναμενόμενο.
Οι ελεγκτές κοιτάζουν τα ρολόγια. Περιμένουν να περάσουν τα 21 λεπτά. Ύστερα λίγα ακόμη. Στέλνουν εντολές, αλλάζουν συχνότητες, στρέφουν τις κεραίες και ζητούν τη συνδρομή επιπλέον σταθμών παρακολούθησης.
Καμία απάντηση. Ένα διαστημόπλοιο κόστους 125 εκατ. δολαρίων έχει εξαφανιστεί πίσω από τον Άρη. Και το λάθος που το κατέστρεψε δεν κρύβεται σε κάποια άγνωστη ιδιοτροπία του Διαστήματος.
Κρύβεται σε έναν αριθμό που η μία ομάδα διάβαζε σε λίβρες και η άλλη σε νιούτον.
Το πρώτο δελτίο καιρού από άλλον πλανήτη
Το Mars Climate Orbiter είχε εκτοξευθεί στις 11 Δεκεμβρίου 1998. Ήταν σχεδιασμένο να γίνει ο πρώτος διαπλανητικός μετεωρολογικός δορυφόρος: να παρακολουθεί την ατμόσφαιρα, τη σκόνη, τους υδρατμούς και τις εποχικές μεταβολές του Άρη, δημιουργώντας καθημερινές εικόνες του καιρού σε έναν άλλο κόσμο.
Είχε και έναν δεύτερο, κρίσιμο ρόλο. Θα λειτουργούσε ως αναμεταδότης επικοινωνιών για το Mars Polar Lander, το οποίο επρόκειτο να προσεδαφιστεί κοντά στον νότιο πόλο του πλανήτη λίγους μήνες αργότερα.
Για περισσότερο από εννέα μήνες, το διαστημόπλοιο ταξιδεύει σχεδόν 700 εκατ. χιλιόμετρα χωρίς σοβαρό πρόβλημα. Όλα τα συστήματα λειτουργούν κανονικά. Η αποστολή φαίνεται να πλησιάζει με επιτυχία στην πιο επικίνδυνη στιγμή της: την είσοδο σε τροχιά γύρω από τον Άρη.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1999, στις 09:00:46 ώρα Γκρίνουιτς, ο κύριος κινητήρας τίθεται σε λειτουργία. Λίγα λεπτά αργότερα, το Mars Climate Orbiter περνά πίσω από τον πλανήτη.
Δεν θα ακουστεί ποτέ ξανά.
Η διαδρομή προς την καταστροφή
Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ότι το διαστημόπλοιο θα περνούσε σε απόσταση περίπου 226 χιλιομέτρων από την επιφάνεια του Άρη. Από εκεί θα άρχιζε σταδιακά να χαμηλώνει και να κυκλώνει την τροχιά του, χρησιμοποιώντας προσεκτικά την αντίσταση της αραιής αρειανής ατμόσφαιρας.
Τις τελευταίες ημέρες πριν από την άφιξη, όμως, οι υπολογισμοί δείχνουν ότι πλησιάζει πολύ περισσότερο. Η εκτιμώμενη απόσταση πέφτει αρχικά στα 150 με 170 χιλιόμετρα. Περίπου μία ώρα πριν από την κρίσιμη μανούβρα, ένας νέος υπολογισμός την κατεβάζει στα 110 χιλιόμετρα.
Ακόμη και αυτή η πρόβλεψη είναι λανθασμένη. Μετά την απώλεια, όταν οι ερευνητές διορθώνουν τα δεδομένα, υπολογίζουν ότι το Mars Climate Orbiter έφτασε μόλις 57 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια. Το όριο επιβίωσής του βρισκόταν περίπου στα 80 με 85 χιλιόμετρα.
Το διαστημόπλοιο πιθανότατα διαλύθηκε ή κάηκε από τις ατμοσφαιρικές πιέσεις. Όταν το κέντρο ελέγχου περίμενε να εμφανιστεί ξανά, δεν υπήρχε πλέον κάτι που θα μπορούσε να απαντήσει.
Οι λίβρες που διαβάστηκαν ως νιούτον
Για να παραμένει σωστά προσανατολισμένο κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, το Mars Climate Orbiter χρησιμοποιούσε μικρούς προωθητήρες. Κάθε πυροδότησή τους άλλαζε ελάχιστα την ταχύτητα και την πορεία του.
Οι μεταβολές αυτές έπρεπε να καταγράφονται και να ενσωματώνονται στους υπολογισμούς της τροχιάς.
Το λογισμικό της Lockheed Martin, η οποία είχε κατασκευάσει το διαστημόπλοιο, παρήγαγε τα στοιχεία της ώσης σε λίβρα-δευτερόλεπτα. Το σύστημα πλοήγησης του Jet Propulsion Laboratory, όμως, περίμενε να τα παραλάβει σε νιούτον-δευτερόλεπτα, όπως όριζαν οι προδιαγραφές.
Κανένα από τα δύο συστήματα δεν εμφάνισε μήνυμα λάθους. Το αρχείο πέρασε κανονικά από το ένα στο άλλο.
Μόνο που μία λίβρα δύναμης αντιστοιχεί περίπου σε 4,45 νιούτον. Έτσι, το πρόγραμμα πλοήγησης υπολόγιζε ότι οι μικροί προωθητήρες επηρέαζαν την πορεία πολύ λιγότερο από όσο συνέβαινε στην πραγματικότητα.
Κάθε πυροδότηση δημιουργούσε μια μικρή απόκλιση. Καμία δεν ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να σημάνει μόνη της συναγερμό. Επί μήνες, όμως, οι αποκλίσεις συσσωρεύονταν, σπρώχνοντας αθόρυβα το διαστημόπλοιο όλο και πιο κοντά στον Άρη.
Μέχρι που δεν υπήρχε πλέον χώρος για διόρθωση.
Οι προειδοποιήσεις υπήρχαν
Η ιστορία έμεινε γνωστή ως το διαστημικό δυστύχημα που προκάλεσε η σύγχυση ανάμεσα στο μετρικό και το αγγλοσαξονικό σύστημα. Η εξήγηση είναι εύκολη, σχεδόν κωμική: κάποιοι χρησιμοποίησαν λίβρες, κάποιοι άλλοι νιούτον και η NASA έχασε 125 εκατ. δολάρια.
Η πραγματική ιστορία είναι πιο ανησυχητική.
Από την άνοιξη του 1999, οι μηχανικοί παρατηρούσαν διαφορές ανάμεσα στην αναμενόμενη και στην πραγματική κίνηση του διαστημοπλοίου. Διαφορετικές μέθοδοι υπολογισμού της τροχιάς έδιναν διαφορετικά αποτελέσματα. Ορισμένες έδειχναν ότι το Mars Climate Orbiter κατευθυνόταν πολύ πιο κοντά στον πλανήτη.
Οι αποκλίσεις συζητήθηκαν, αλλά δεν επιλύθηκαν. Κάποιες ανησυχίες μεταφέρθηκαν μόνο προφορικά. Δεν υπήρξε η απαιτούμενη κλιμάκωση του προβλήματος, ούτε ένας ενιαίος μηχανισμός που να αναγκάζει τις διαφορετικές ομάδες να συμφωνήσουν πριν συνεχίσει η αποστολή.
Η προδιαγραφή που απαιτούσε τη χρήση νιούτον υπήρχε. Δεν ακολουθήθηκε. Ο ολοκληρωμένος έλεγχος της μεταφοράς των δεδομένων από το ένα σύστημα στο άλλο δεν πραγματοποιήθηκε με την αναγκαία αυστηρότητα.
Το λάθος δεν ήταν κρυμμένο βαθιά μέσα σε εκατομμύρια γραμμές κώδικα. Τα στοιχεία ήταν μπροστά στους μηχανικούς. Απλώς κανείς δεν έλεγξε σε ποια μονάδα ήταν γραμμένα.
«Ποιος έχει την ευθύνη;»
Η έρευνα της NASA δεν σταματά στη λανθασμένη μονάδα μέτρησης. Εντοπίζει ανεπαρκή στελέχωση, ελλιπή εκπαίδευση, αδύναμη επικοινωνία μεταξύ των ομάδων και ανεπαρκείς δοκιμές από την αρχή έως το τέλος του συστήματος.
Η ομάδα πλοήγησης διαχειριζόταν ταυτόχρονα τρεις διαφορετικές αποστολές προς τον Άρη. Τις κρίσιμες ημέρες πριν από την άφιξη, η πλοήγηση του Mars Climate Orbiter βρισκόταν ουσιαστικά στα χέρια δύο ανθρώπων — και για ορισμένες λειτουργίες ενός μόνο ειδικού.
Οι μηχανικοί της Lockheed Martin βρίσκονταν στο Κολοράντο. Η ομάδα πλοήγησης εργαζόταν στην Καλιφόρνια. Ανάμεσά τους υπήρχαν έγγραφα, αρχεία και διαδικασίες, αλλά όχι η επικοινωνία που απαιτούσε μια αποστολή χωρίς περιθώριο λάθους.
Στην έκθεσή της, η εξεταστική επιτροπή επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο ερώτημα: ποιος ήταν πραγματικά υπεύθυνος να δει ολόκληρη την εικόνα;
Η μονάδα μέτρησης εξηγεί πώς άλλαξε η πορεία. Δεν εξηγεί γιατί τόσοι μηχανισμοί προστασίας απέτυχαν να το σταματήσουν.
Το λάθος που δεν έπρεπε να φτάσει ποτέ στον Άρη
Το Mars Climate Orbiter χάθηκε εξαιτίας ενός λάθους που θα μπορούσε να είχε εντοπιστεί με έναν απλό έλεγχο. Αλλά στις σύνθετες επιχειρήσεις, τα καταστροφικά ατυχήματα σπάνια προκαλούνται από ένα μόνο λάθος.
Προκαλούνται όταν ένα λάθος περνά απαρατήρητο από κάθε επόμενο επίπεδο άμυνας.
Ένας μηχανικός χρησιμοποιεί τη λάθος μονάδα. Ένας δεύτερος υποθέτει ότι είναι σωστή. Το λογισμικό δεν ελέγχει. Η δοκιμή δεν γίνεται. Οι αποκλίσεις εμφανίζονται αλλά δεν διερευνώνται. Οι ανησυχίες δεν φτάνουν εγκαίρως σε εκείνον που μπορεί να σταματήσει την πορεία.
Και στο τέλος, δύο ομάδες εξαιρετικά ικανών ανθρώπων κοιτάζουν την ίδια σειρά αριθμών — αλλά δεν βλέπουν το ίδιο πράγμα.
Αυτό είναι το πραγματικό δίδαγμα του Mars Climate Orbiter για κάθε επιχείρηση που βασίζεται σε πολύπλοκα συστήματα, εξωτερικούς συνεργάτες και εξειδικευμένες ομάδες: η ακρίβεια δεν αρκεί εάν δεν υπάρχει κοινή γλώσσα, ξεκάθαρη ευθύνη και η ελευθερία να σηκώσει κάποιος το χέρι όταν κάτι δεν βγάζει νόημα.
Το διαστημόπλοιο δεν χάθηκε όταν μπήκε πολύ χαμηλά στην ατμόσφαιρα του Άρη.
Είχε χαθεί πολύ νωρίτερα — τη στιγμή που ένας αριθμός πέρασε από τη μία ομάδα στην άλλη και κανείς δεν ρώτησε τι ακριβώς σήμαινε.
