Στη μία το μεσημέρι, οι φύλακες του ζωολογικού κήπου του Σινσινάτι κοιτάζουν μέσα στο κλουβί και βρίσκουν τη Μάρθα σωριασμένη στο δάπεδο. Το σώμα της είναι ακόμη ζεστό. Το είδος της, όμως, έχει ήδη περάσει στην Ιστορία.
Δεν υπάρχει άλλο αποδημητικό περιστέρι σε κάποιο γειτονικό κλουβί. Δεν υπάρχει κρυμμένο σμήνος σε ένα μακρινό δάσος. Δεν υπάρχει αρσενικό που θα μπορούσε να γονιμοποιήσει τα αυγά της. Οι τελευταίοι δύο σύντροφοί της έχουν πεθάνει τέσσερα χρόνια νωρίτερα και όλες οι προσπάθειες αναπαραγωγής έχουν αποτύχει.
Η Μάρθα δεν είναι απλώς ένα ηλικιωμένο πουλί που πεθαίνει αιχμάλωτο. Είναι το τελευταίο γνωστό μέλος του είδους Ectopistes migratorius.
Ο θάνατός της μετατρέπεται αυτομάτως σε πιστοποιητικό θανάτου ενός ολόκληρου είδους.
Για αιώνες, οι άνθρωποι έβλεπαν ζώα να γίνονται σπανιότερα και να χάνονται χωρίς να αντιλαμβάνονται πάντοτε τι είχε συμβεί. Στην περίπτωση της Μάρθας, όμως, η εξαφάνιση έχει όνομα, τόπο, ημερομηνία και ακριβή ώρα.
Και αυτό είναι που κάνει την 1η Σεπτεμβρίου 1914 τόσο συγκλονιστική: ο άνθρωπος δεν ανακαλύπτει εκ των υστέρων ότι ένα είδος εξαφανίστηκε. Το παρακολουθεί να σβήνει μπροστά στα μάτια του.
Όταν τα πουλιά έκρυβαν τον ήλιο
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η Μάρθα ανήκει σε ένα είδος που, μόλις έναν αιώνα νωρίτερα, αριθμεί από τρία έως πέντε δισεκατομμύρια πουλιά.
Το αποδημητικό περιστέρι θεωρείται το πολυπληθέστερο πτηνό της Βόρειας Αμερικής και πιθανότατα ένα από τα πολυπληθέστερα στον πλανήτη. Ζει σε έναν κόσμο αφθονίας, μέσα στα απέραντα φυλλοβόλα δάση των ανατολικών περιοχών της ηπείρου.
Τα σμήνη του δεν μοιάζουν με τίποτε από όσα βλέπουμε σήμερα. Περιλαμβάνουν εκατοντάδες εκατομμύρια, ίσως ακόμη και ένα ή δύο δισεκατομμύρια πουλιά. Κινούνται σαν τεράστια ζωντανά σύννεφα, αναζητώντας βελανίδια, καρπούς οξιάς και κάστανα.
Οι άνθρωποι ακούνε πρώτα τον υπόκωφο βόμβο από τα φτερά και ύστερα βλέπουν τον ουρανό να σκοτεινιάζει. Ο φυσιοδίφης Τζον Τζέιμς Όντιμπον παρομοιάζει το πέρασμά τους με έκλειψη του μεσημεριανού ήλιου. Άλλοι παρατηρητές περιγράφουν σμήνη που χρειάζονται ώρες, ακόμη και ημέρες, για να περάσουν πάνω από το ίδιο σημείο.
Όταν εκατομμύρια περιστέρια κάθονται ταυτόχρονα στα δέντρα, κλαδιά σπάνε κάτω από το βάρος τους. Οι φωλιές εκτείνονται σε δεκάδες χιλιόμετρα και το έδαφος καλύπτεται από περιττώματα, φτερά και πεσμένους καρπούς.
Μέσα σε αυτό το θέαμα απόλυτης αφθονίας γεννιέται και η μοιραία ψευδαίσθηση: κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε ποτέ να σκοτώσει τόσα πολλά πουλιά.
Η εξαφάνιση γίνεται επιχείρηση
Τα αποδημητικά περιστέρια αποτελούν τροφή για τους κατοίκους της Βόρειας Αμερικής επί αιώνες. Το κυνήγι, όμως, αλλάζει χαρακτήρα κατά τον 19ο αιώνα.
Δεν γίνεται πια μόνο για την κάλυψη των αναγκών μιας οικογένειας ή μιας τοπικής κοινότητας. Μετατρέπεται σε οργανωμένη εμπορική δραστηριότητα που προμηθεύει με φθηνό κρέας τις ταχέως αναπτυσσόμενες πόλεις.
Επαγγελματίες κυνηγοί ακολουθούν τα σμήνη από πολιτεία σε πολιτεία, πυροβολούν μαζικά τα πουλιά, στήνουν δίχτυα και επιτίθενται στις αποικίες αναπαραγωγής, κόβουν δέντρα για να ρίξουν τις φωλιές ή αρπάζουν τους νεοσσούς προτού προλάβουν να πετάξουν.
Η σφαγή δεν περιορίζεται από την απόσταση. Δύο από τις σημαντικότερες τεχνολογίες της εποχής, ο τηλέγραφος και ο σιδηρόδρομος, δημιουργούν μια πρωτόγονη αλλά εξαιρετικά αποτελεσματική εφοδιαστική αλυσίδα εξόντωσης.
Μόλις εντοπιστεί μια μεγάλη αποικία, η πληροφορία μεταδίδεται τηλεγραφικά. Κυνηγοί καταφθάνουν από διαφορετικές περιοχές και στήνουν πρόχειρα στρατόπεδα κοντά στις φωλιές, ενώ τα νεκρά πουλιά φορτώνονται σε βαρέλια και βαγόνια και μεταφέρονται γρήγορα στις αγορές της Νέας Υόρκης, της Βοστώνης και άλλων πόλεων.
Ο τηλέγραφος βρίσκει το σμήνος. Ο σιδηρόδρομος μεταφέρει τους κυνηγούς και παραδίδει το προϊόν. Η μαζική κατανάλωση ολοκληρώνει τον κύκλο.
Η ίδια τεχνολογική πρόοδος που ενώνει μια ήπειρο επιτρέπει για πρώτη φορά στον άνθρωπο να εντοπίζει, να σκοτώνει και να εμπορεύεται ένα άγριο είδος σε βιομηχανική κλίμακα.
Ένα είδος παγιδευμένο στην ίδια του την αφθονία
Το αποδημητικό περιστέρι έχει εξελιχθεί για να ζει μέσα σε τεράστιες ομάδες. Τα σμήνη το προστατεύουν από τους θηρευτές, το βοηθούν να εντοπίζει τροφή και δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για την αναπαραγωγή του.
Αυτή ακριβώς η κοινωνική συμπεριφορά το κάνει ευάλωτο. Τα εκατομμύρια πουλιά συγκεντρώνονται σε προβλέψιμα σημεία, προσφέροντας στους κυνηγούς στόχους αδιανόητης πυκνότητας. Και όταν ο πληθυσμός αρχίζει να καταρρέει, ο τρόπος ζωής που κάποτε το προστάτευε μετατρέπεται σε μειονέκτημα.
Τα μικρότερα σμήνη δυσκολεύονται να αναπαραχθούν με την ίδια επιτυχία. Κάθε ζευγάρι γεννά συνήθως μόνο ένα αυγό σε κάθε περίοδο αναπαραγωγής, με αποτέλεσμα οι απώλειες να μην μπορούν να αναπληρωθούν γρήγορα.
Την ίδια στιγμή, η εντατική υλοτομία καταστρέφει και κατακερματίζει τα δάση από τα οποία εξαρτάται το είδος. Οι μεγάλες εκτάσεις με οξιές, βελανιδιές και καστανιές υποχωρούν μπροστά στις καλλιέργειες, στις πόλεις και στις σιδηροδρομικές γραμμές.
Το κυνήγι σκοτώνει τα πουλιά. Η αποψίλωση εξαφανίζει τον κόσμο στον οποίο μπορούν να ζήσουν.
Από το 1870 έως το 1890, η κατάρρευση γίνεται ραγδαία. Σμήνη εκατοντάδων εκατομμυρίων περιορίζονται σε χιλιάδες και στη συνέχεια σε μερικές δεκάδες. Στα τέλη του αιώνα, οι αξιόπιστες εμφανίσεις άγριων αποδημητικών περιστεριών έχουν γίνει εξαιρετικά σπάνιες.
Μόνο τότε η κοινωνία αντιλαμβάνεται ότι το «ανεξάντλητο» απόθεμα εξαντλείται.
Είναι, όμως, ήδη αργά.
Η διασημότερη αιχμάλωτη της Αμερικής
Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα τελευταία γνωστά αποδημητικά περιστέρια ζουν σε μικρές ομάδες σε ζωολογικούς κήπους και ιδιωτικά εκτροφεία. Οι προσπάθειες να αναπαραχθούν αποτυγχάνουν η μία μετά την άλλη.
Στο Σινσινάτι απομένουν τελικά τρία πουλιά: η Μάρθα και δύο αρσενικά. Το 1910 πεθαίνει και το τελευταίο αρσενικό. Από εκείνη τη στιγμή, η εξαφάνιση του είδους δεν αποτελεί πλέον πιθανότητα, αλλά αντίστροφη μέτρηση.
Η Μάρθα —που παίρνει το όνομά της από τη Μάρθα Ουάσινγκτον— μετατρέπεται σε ζωντανό μνημείο. Επισκέπτες συγκεντρώνονται μπροστά στο κλουβί της για να δουν το τελευταίο πλάσμα ενός κόσμου που έχει ήδη χαθεί.
Καθώς γερνά, υποφέρει από αδυναμία και τρέμουλο. Περνά μεγάλα διαστήματα ακίνητη. Δεν έχει γεννήσει ποτέ γόνιμο αυγό και πλέον δεν υπάρχει άλλο πουλί του είδους της για να ακούσει το κάλεσμά της.
Την 1η Σεπτεμβρίου 1914, η αντίστροφη μέτρηση τελειώνει. Το σώμα της μεταφέρεται αμέσως σε εταιρεία πάγου, καταψύχεται μέσα σε έναν όγκο πάγου βάρους περίπου 136 κιλών και στέλνεται με ταχεία αμαξοστοιχία στο Smithsonian της Ουάσιγκτον.
Εκεί φωτογραφίζεται, εξετάζεται και διατηρείται ως ταριχευμένο έκθεμα και επιστημονικό δείγμα. Η τεχνολογία που είχε βοηθήσει να μεταφερθούν εκατομμύρια νεκρά περιστέρια προς τις αγορές μεταφέρει τώρα το τελευταίο στη θέση που θα καταλάβει στην Ιστορία.
Ο νόμος που έφτασε πολύ αργά
Η εξαφάνιση του αποδημητικού περιστεριού συγκλονίζει την αμερικανική κοινή γνώμη επειδή καταρρίπτει μια βολική πεποίθηση: ότι ένα άφθονο είδος δεν χρειάζεται προστασία.
Ήδη από το 1900, καθώς η καταστροφή του γίνεται εμφανής, το αμερικανικό Κογκρέσο ψηφίζει τον νόμο Λέισι, τον πρώτο ομοσπονδιακό νόμο για την προστασία της άγριας ζωής. Απαγορεύει τη διακίνηση ζώων που έχουν κυνηγηθεί παράνομα από μία πολιτεία σε άλλη, χτυπώντας ακριβώς το εμπορικό σύστημα που είχε επιτρέψει τη μαζική εξόντωση.
Ο νόμος δεν προλαβαίνει να σώσει τη Μάρθα και το είδος της. Ανοίγει, όμως, τον δρόμο για μεταγενέστερες διεθνείς συμφωνίες, την προστασία των αποδημητικών πτηνών και, πολλές δεκαετίες αργότερα, τη σύγχρονη νομοθεσία για τα απειλούμενα είδη.
Η Μάρθα μετατρέπεται έτσι σε κάτι περισσότερο από μουσειακό έκθεμα. Γίνεται προειδοποίηση.
Η ιστορία της δεν λέει ότι τα σπάνια ζώα κινδυνεύουν. Αυτό είναι αυτονόητο. Λέει κάτι πολύ πιο ανησυχητικό: ότι ακόμη και το πολυπληθέστερο είδος μπορεί να εξαφανιστεί, όταν η τεχνολογία, η αγορά και η ανθρώπινη βεβαιότητα πως η φύση είναι ανεξάντλητη συνεργαστούν εναντίον του.
Στη μία το μεσημέρι της 1ης Σεπτεμβρίου 1914 δεν ακούγεται πυροβολισμός και κανένα δάσος δεν σωπαίνει ξαφνικά. Ένα ηλικιωμένο περιστέρι πέφτει απλώς από το κλαδί του μέσα σε ένα κλουβί. Αυτή τη φορά, όμως, υπάρχει μάρτυρας. Υπάρχει όνομα. Υπάρχει ακριβής ώρα.
Και όταν η Μάρθα κλείνει τα μάτια της, ένα είδος δισεκατομμυρίων πλασμάτων χάνεται μαζί της.
