Δεν υπήρχε πανικός. Δεν υπήρχαν επενδυτές που έτρεχαν να πουλήσουν. Δεν υπήρχαν ουρές έξω από τράπεζες. Δεν υπήρχαν οι εικόνες του πλήθους έξω από το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης που θα έμεναν αργότερα στην Ιστορία. Υπήρχε ευφορία.
Ο Dow Jones Industrial Average έκλεισε στις 381,17 μονάδες, σημειώνοντας ιστορικό υψηλό. Ήταν η κορυφή. Το ημερολόγιο έγραφε 3 Σεπτεμβρίου 1929.
Κανείς δεν μπορούσε να το γνωρίζει εκείνη τη στιγμή, αλλά ο δείκτης δεν θα ξαναέβλεπε αυτό το επίπεδο για περισσότερο από 25 χρόνια.
Η εποχή που όλοι ήθελαν να αγοράσουν μετοχές
Για να καταλάβει κανείς τι συνέβαινε στη Wall Street πρέπει να επιστρέψει στην Αμερική των Roaring Twenties. Η οικονομία αναπτυσσόταν, νέες τεχνολογίες άλλαζαν την καθημερινότητα, αυτοκίνητα και τηλέφωνα εξαπλώνονταν, η κατανάλωση αυξανόταν.
Και η χρηματιστηριακή αγορά είχε μετατραπεί σε σύμβολο μιας νέας εποχής πλούτου. Από τις 63 μονάδες τον Αύγουστο του 1921, ο Dow έφτασε στις 381 τον Σεπτέμβριο του 1929. Σχεδόν εξαπλασιάστηκε μέσα σε οκτώ χρόνια.
Δεν επένδυαν πλέον μόνο οι πλούσιοι. Απλοί Αμερικανοί έβαζαν τις αποταμιεύσεις τους στο χρηματιστήριο, ενώ η ανάπτυξη των χρηματιστηριακών εταιρειών και των επενδυτικών σχημάτων έκανε την αγορά μετοχών ευκολότερη από ποτέ.
Υπήρχε όμως ένα πολύ επικίνδυνο συστατικό στοιχείο σε όλη αυτή την άκρατη ευφορία. Πολλοί αγόραζαν με δανεικά.
10 δολάρια δικά σου, 90 δανεικά
Η αγορά on margin επέτρεπε στον επενδυτή να αγοράζει μετοχές καταβάλλοντας μόνο ένα μικρό μέρος της αξίας τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις αρκούσε περίπου το 10%.
Για μια αγορά αξίας 100 δολαρίων, δηλαδή, ο επενδυτής μπορούσε να βάλει 10 δολάρια από την τσέπη του και να δανειστεί τα υπόλοιπα 90. Όσο οι μετοχές ανέβαιναν, το σύστημα έμοιαζε ιδιοφυές. Τα κέρδη πολλαπλασιάζονταν.
Όταν όμως οι τιμές άρχισαν να πέφτουν, ο ίδιος μηχανισμός λειτούργησε αντίστροφα. Οι επενδυτές έπρεπε να βρουν χρήματα για να καλύψουν τις θέσεις τους. Όσοι δεν μπορούσαν, αναγκάζονταν να πουλήσουν. Οι ρευστοποιήσεις πίεζαν ακόμη περισσότερο τις τιμές, προκαλώντας νέες ρευστοποιήσεις και ένας φαύλος κύκλος μόλις άνοιγε.
Ο μηχανισμός που είχε τροφοδοτήσει την άνοδο ήταν έτοιμος να τροφοδοτήσει την πτώση.
«Ένα μόνιμα υψηλό επίπεδο»
Το εντυπωσιακό είναι ότι ακόμη και κορυφαίοι οικονομολόγοι της εποχής πίστευαν ότι οι υψηλές αποτιμήσεις είχαν έρθει για να μείνουν. Μετά την κορύφωση της αγοράς, ο διάσημος οικονομολόγος του Yale Ίρβινγκ Φίσερ διατύπωσε την περίφημη εκτίμηση ότι οι τιμές των μετοχών είχαν φτάσει σε ένα επίπεδο που έμοιαζε «μόνιμα υψηλό».
Έμελλε να γίνει μία από τις πιο ατυχείς προβλέψεις στην ιστορία των αγορών. Ήδη στις 5 Σεπτεμβρίου, ο οικονομικός αναλυτής Ρότζερ Μπάμπσον προειδοποιούσε ότι αργά ή γρήγορα θα ερχόταν ένα κραχ – και ότι μπορεί να ήταν τρομερό. Η αγορά άρχισε να τρέμει.
Και τον Οκτώβριο ήρθε η έκρηξη.
Μαύρη Δευτέρα, Μαύρη Τρίτη και 25 μαύρα χρόνια
Στις 28 Οκτωβρίου 1929, τη Μαύρη Δευτέρα, ο Dow έχασε σχεδόν 13%. Την επόμενη ημέρα, τη Μαύρη Τρίτη, έχασε σχεδόν άλλο 12%. Η κατάρρευση όμως δεν τελείωσε εκεί. Μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου ο δείκτης είχε χάσει περίπου τη μισή αξία του από τα υψηλά και η πτώση συνεχίστηκε για χρόνια.
Στις 8 Ιουλίου 1932, ο Dow έκλεισε στις μόλις 41,22 μονάδες. Από τις 381,17 της 3ης Σεπτεμβρίου 1929 είχε χαθεί περίπου το 89% της αξίας του.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας. Ένας επενδυτής που κοιτούσε τον Dow στην κορυφή της 3ης Σεπτεμβρίου 1929 θα έπρεπε να περιμένει μέχρι τις 23 Νοεμβρίου 1954 για να δει τον δείκτη να ξεπερνά ξανά εκείνο το επίπεδο. 25 χρόνια.
Στο ενδιάμεσο είχε βιώσει τη Μεγάλη Ύφεση, την άνοδο του Χίτλερ, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, τη δημιουργία του ΟΗΕ, την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου και τον πόλεμο της Κορέας.
Μια ολόκληρη εποχή είχε τελειώσει. Το Κραχ του 1929 δεν ήταν από μόνο του η μοναδική αιτία της Μεγάλης Ύφεσης. Η οικονομική καταστροφή που ακολούθησε ήταν αποτέλεσμα ενός πολύ πιο σύνθετου συνδυασμού τραπεζικών κρίσεων, πιστωτικής συρρίκνωσης, λανθασμένων πολιτικών και διεθνών ανισορροπιών.
Η 3η Σεπτεμβρίου, όμως, έμεινε ως μια ημερομηνία με σχεδόν ανατριχιαστικό συμβολισμό. Γιατί οι μεγάλες χρηματιστηριακές κορυφές έχουν ένα παράξενο χαρακτηριστικό: τη στιγμή που συμβαίνουν, κανείς δεν ξέρει ότι είναι κορυφές.
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1929 η Wall Street έμοιαζε να βρίσκεται στην κορυφή του κόσμου. Ήταν ένα βήμα από την πτώση στον γκρεμό.
