Ανήμερα της Εργατικής Πρωτομαγιάς, ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δημοσίευσε στον λογαριασμό του στο Truth Social μια σειρά από χάρτες, στους οποίους η πολιτεία του Νέου Μεξικού εμφανιζόταν με τη νέα ονομασία «Νέα Αμερική».
Την πρώτη ημέρα της δεύτερης θητείας του, ο Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα με το οποίο μετονομάστηκε ο Κόλπος του Μεξικού σε «Κόλπο της Αμερικής». Τον περασμένο μήνα, αφού ο Καναδάς αρνήθηκε να υποχωρήσει σε έναν εμπορικό πόλεμο που είχε ξεκινήσει ο ίδιος, ο Τραμπ διέταξε τη μετονομασία της Λίμνης Οντάριο σε «Λίμνη της Αμερικής». Η συγκεκριμένη λίμνη δεν είχε ονομαστεί προς τιμήν της καναδικής επαρχίας του Οντάριο —και η λέξη «Οντάριο» δεν αποτελεί καν καναδικό όρο—, ωστόσο το Συμβούλιο Γεωγραφικών Ονομασιών των ΗΠΑ συμμορφώθηκε, ενώ οι υπηρεσίες Google Maps και Apple Maps ακολούθησαν το παράδειγμα για τους χρήστες τους στις ΗΠΑ.
Παρόλο που οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η μετονομασία της Λίμνης Οντάριο προκαλεί ακόμη μεγαλύτερες αντιδράσεις από την προηγούμενη, επίσης αντιδημοφιλή, μετονομασία του Κόλπου του Μεξικού, υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Πρόεδρος ενδέχεται να μην έχει ολοκληρώσει τις παρεμβάσεις του. Πρόσφατα, πρότεινε να φέρουν και οι ωκεανοί —ο Ατλαντικός ή ο Ειρηνικός— την ονομασία «Αμερική».
Πίσω από την τρέχουσα έξαρση γεωγραφικού σωβινισμού του Τραμπ, κρύβεται μια παλαιότερη ιστορία γλωσσικού σωβινισμού. Αν και ο όρος «Αμερική» χρησιμοποιείται ως συνώνυμο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής εδώ και πολύ περισσότερο καιρό απ’ όσο ζει οποιοσδήποτε άνθρωπος σήμερα, οι δύο έννοιες δεν ήταν πάντα ταυτόσημες. Πριν από την ίδρυση των ΗΠΑ, αλλά και για περίπου έναν αιώνα μετά από αυτήν, ο όρος «Αμερική» —ή «Αμερικές»— περιέγραφε συνηθέστερα τις ηπειρωτικές μάζες ξηράς που σήμερα γνωρίζουμε ως Βόρεια και Νότια Αμερική. Οι ΗΠΑ καταλαμβάνουν περίπου το ένα τέταρτο αυτής της συνολικής έκτασης και συγκεντρώνουν περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της. Πότε και πώς, λοιπόν, οι ηγέτες ενός τμήματος των Αμερικών οικειοποιήθηκαν το όνομα «Αμερική»;
Πότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά
Η λέξη «Αμερική» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά, όπως φαίνεται, το 1507 σε έναν παγκόσμιο χάρτη που δημιούργησε ο Γερμανός χαρτογράφος Μάρτιν Βαλντζεεμίλερ (Martin Waldseemüller), ο οποίος την απέδωσε στην απεικόνιση της σημερινής Νότιας Αμερικής. Ο χάρτης του Βαλντζεεμίλερ ήταν ο πρώτος που απεικόνιζε την Αμερική ως ξεχωριστή ήπειρο, διαχωρισμένη από ωκεανό, βασιζόμενος σε καταγραφές του εξερευνητή των αρχών του 16ου αιώνα, Αμέριγκο Βεσπούτσι.
Ο χάρτης συνοδευόταν από ένα βιβλίο με τίτλο «Cosmographiae Introductio» (Εισαγωγή στην Κοσμογραφία), το οποίο πλέον θεωρείται ότι γράφτηκε από τον Γερμανό λόγιο Ματίας Ρίνγκμαν (Matthias Ringmann). Το κείμενο απέδιδε εσφαλμένα στον Βεσπούτσι την ανακάλυψη της ηπείρου και της έδωσε το όνομά του, αναφέροντας τα εξής: «Δεν βλέπω κανέναν λόγο για τον οποίο θα έπρεπε κάποιος να φέρει βάσιμες αντιρρήσεις στο να ονομαστεί αυτό το τμήμα Amerige, δηλαδή η γη του Αμέριγκο, ή Αμερική, προς τιμήν του Αμέριγκο —του ανθρώπου μεγάλης ικανότητας που την ανακάλυψε».
Αργότερα, ο Βαλντζεεμίλερ φαίνεται πως αναθεώρησε την άποψή του για το όνομα. Ίσως επειδή συνειδητοποίησε ότι άλλοι Ευρωπαίοι είχαν φτάσει στην περιοχή πριν από τον Vespucci, αφαίρεσε τον όρο από τους επόμενους χάρτες του, αντικαθιστώντας το «America» με το «Terra Incognita» (άγνωστη γη) σε έναν χάρτη του 1513 και με το «Terra Nova» (νέα γη) σε μια έκδοση του 1516.
Ωστόσο, το όνομα είχε ήδη αρχίσει να καθιερώνεται και, αφού ο χαρτογράφος Gerardus Mercator απεικόνισε τις βόρειες και νότιες χερσαίες μάζες το 1538 και τις ονόμασε αμφότερες «America», η ονομασία αυτή επικράτησε οριστικά.
Η «Αμερική» κατείχε ήδη τότε σημαντική θέση στη φαντασία των ανθρώπων. Οι Άγγλοι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν τον όρο στην ποίηση και τη λογοτεχνία ως μεταφορά για έναν τόπο που λαχταρά κανείς να επισκεφθεί· χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του ποιητή Τζον Νταν στην «Ελεγεία XIX: Προς την ερωμένη του που ετοιμάζεται για ύπνο», όπου παρομοίασε την εξερεύνηση του σώματος της ερωμένης του με την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία: «Δώσε άδεια στα χέρια μου που περιπλανώνται, κι άσ’ τα να πάνε / Μπροστά, πίσω, ανάμεσα, πάνω, κάτω. Ω, Αμερική μου! Γη μου νεοανακαλυφθείσα, / Βασίλειό μου, που πιο ασφαλές είναι όταν κυβερνάται από έναν άνδρα.»
Πριν από την Αμερικανική Επανάσταση, οι Βρετανοί αποκαλούσαν τα εδάφη που επρόκειτο να αποτελέσουν τις ΗΠΑ «Βρετανική Βόρεια Αμερική», «οι αποικίες» και, ενίοτε, απλώς «Αμερική». Ο Βασιλιάς Γεώργιος Γ΄, σε ομιλία του στο Κοινοβούλιο το 1775, αναφέρθηκε στην «τρέχουσα κατάσταση της Αμερικής» και στον «λαό μου στην Αμερική». Οι ηγέτες της επανάστασης χρησιμοποίησαν ονομασίες όπως «Ηνωμένες Αποικίες», «Ηνωμένες Αποικίες της Αμερικής» και «Ηνωμένες Αποικίες της Βόρειας Αμερικής» κατά τη σύνταξη ψηφισμάτων, για να καταλήξουν τελικά στην ονομασία «Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής» στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας.
Η συνθήκη του 1782
Ωστόσο, ακόμη και τότε, η ονομασία κάθε άλλο παρά οριστική ήταν. Σε μια συνθήκη του 1782 με τη Γαλλία, ο Μπέντζαμιν Φράνκλιν χρησιμοποίησε την ονομασία «Ηνωμένες Πολιτείες της Βόρειας Αμερικής».
«Εξαρχής, το “Αμερική” αποτελούσε επιλογή, αλλά δεν ήταν ο επικρατέστερος τρόπος αναφοράς στη χώρα ως ουσιαστικό», δήλωσε ο Ντάνιελ Ίμερβαρ, ιστορικός και συγγραφέας του βιβλίου ”How to Hide an Empire: A History of the Greater United States” (Πώς να κρύψεις μια αυτοκρατορία: Μια ιστορία των ευρύτερων Ηνωμένων Πολιτειών).
Η ονομασία της νέας χώρας ήταν δυσκίνητη —εννέα συλλαβές, ή δέκα αν συνυπολογιστεί το άρθρο «the»— και, από την αρχή, όσοι ενδιαφέρονταν για το μέλλον του έθνους εξέταζαν εναλλακτικές λύσεις. Αν και ο όρος «Αμερική» χρησιμοποιούνταν περιστασιακά για να περιγράψει τις νεοσύστατες ΗΠΑ, οι άνθρωποι της εποχής αντιλαμβάνονταν τη λέξη κυρίως ως αναφορά σε ολόκληρο το ημισφαίριο, όπως έγραψε σε μήνυμά της η ιστορικός Κέιτλιν Φιτζ. Η συντομογραφία «USA» χρησιμοποιήθηκε το 1776 για τη σήμανση πυρίτιδας που είχε περάσει τους ελέγχους, αλλά δεν φαίνεται να καθιερώθηκε ευρύτερα παρά σε μεταγενέστερο χρόνο.
Ορισμένοι συγγραφείς και διανοούμενοι πρότειναν ποιητικά και λογοτεχνικά προσωνύμια, όπως το «Κολούμπια» —από τον Χριστόφορο Κολόμβο, παρόλο που εκείνος δεν πάτησε ποτέ το πόδι του στη Βόρεια Αμερική. Αυτό ήταν το όνομα που δόθηκε στην πρωτεύουσα του έθνους, την Περιφέρεια της Κολούμπια (District of Columbia), καθώς και το όνομα που χρησιμοποιήθηκε σε πατριωτικά τραγούδια όπως τα «Columbia», «Hail Columbia» και «Columbia, Gem of the Ocean».
Ωστόσο, όπως συνέβαινε και με το «Αμερική», η Φιτζ επεσήμανε ότι το «Columbia» θα μπορούσε κάλλιστα να αφορά ολόκληρο το ημισφαίριο. «Η αναφορά στην Columbia στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα σήμαινε τον εορτασμό της ανεξαρτησίας από την Ευρώπη, είτε βρισκόταν κανείς στη Βοστώνη είτε στη Μπογκοτά», έγραψε η ίδια.
Αναγνωρίζοντας αυτούς τους περιορισμούς, ο γιατρός Σάμιουελ Μίτσιλπρότεινε το 1803 να ονομαστούν οι ΗΠΑ «Fredon». Σύμφωνα με αυτή την ονοματολογία, το «Fredonia» θα αποτελούσε τον ποιητικό και λογοτεχνικό όρο, ενώ οι κάτοικοι της χώρας θα αποκαλούνταν «Fredonians» ή, πιο ανεπίσημα, «Fredes». Η ιδέα, όμως, απορρίφθηκε αμέσως. Άλλες προτεινόμενες ονομασίες για τους κατοίκους, όπως «Unisian», «United Statesian» και «United Statian», αντιμετωπίστηκαν με παρόμοιο χλευασμό.
Η σθεναρή διεκδίκηση του ονόματος «Αμερική»
Μόνο όταν οι ΗΠΑ μετατράπηκαν από μια ομάδα αποικιών σε αποικιακή αυτοκρατορία, οι ηγέτες τους άρχισαν να διεκδικούν με σθένος το όνομα «Αμερική» για το έθνος τους. Καθώς οι ΗΠΑ προσάρτησαν το Πουέρτο Ρίκο, το Γκουάμ και τις Φιλιππίνες, και απέκτησαν τον έλεγχο της Κούβας μετά τον πόλεμο του 1898 με την Ισπανία, οι ηγέτες και οι πολίτες της χώρας —όπως επισημαίνει ο Ίμερβαρ— αντιλήφθηκαν ότι η φύση της χώρας είχε αλλάξει ριζικά. Όροι που χρησιμοποιούνταν παλαιότερα, όπως «η Δημοκρατία» ή «η Ένωση», δεν φαίνονταν πλέον επαρκείς, πρόσθεσε ο ίδιος. Ο Τέντι Ρούζβελτ, ο πρώτος πρόεδρος μετά τον πόλεμο, χρησιμοποιούσε συχνά τη λέξη «Αμερική» στις ομιλίες του, ανέφερε ο Immerwahr, και η λέξη αυτή αντικατέστησε την «Κολούμπια» στους εθνικούς ύμνους.
Παρόλο που οι ηγέτες των ΗΠΑ έχουν οικειοποιηθεί τον όρο «Αμερική», πολλοί Λατινοαμερικανοί εξακολουθούν να τον αντιλαμβάνονται ως αναφορά σε ολόκληρο το ημισφαίριο. Στα ισπανικά και τα πορτογαλικά, οι ΗΠΑ αποκαλούνται «Estados Unidos», ενώ οι κάτοικοί τους «estadounidense» και «estadunidense» αντίστοιχα. Η λέξη «americano» και στις δύο γλώσσες μπορεί να αναφέρεται σε οποιονδήποτε κάτοικο της Βόρειας και της Νότιας Αμερικής, αν και ενίοτε χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη για να δηλώσει τους ανθρώπους από τις ΗΠΑ.
Καθώς οι ηγέτες των ΗΠΑ διεκδικούσαν τον όρο «Αμερική», οι ηγέτες και οι επαναστάτες της Λατινικής Αμερικής επιδίωξαν να τον επανακτήσουν για το σύνολο του ημισφαιρίου. Ο Κουβανός συγγραφέας Χοσέ Μαρτί χρησιμοποίησε τον όρο στον τίτλο του δοκιμίου του «Nuestra América» («Η Αμερική μας») το 1891, καλώντας τις λατινοαμερικανικές δημοκρατίες να ενωθούν απέναντι στην επέκταση των ΗΠΑ. Παράλληλα, στο βιβλίο του «Οι Ανοιχτές Φλέβες της Λατινικής Αμερικής» (1971), ο Ουρουγουανός δημοσιογράφος Εντουάρντο Γκαλεάνο άσκησε άμεση κριτική στη σύγχρονη, αμερικανοκεντρική αντίληψη της λέξης.
«Στην πορεία, χάσαμε ακόμη και το δικαίωμα να αποκαλούμε τους εαυτούς μας Αμερικανούς, παρόλο που οι Αϊτινοί και οι Κουβανοί εμφανίστηκαν στην ιστορία ως νέοι λαοί έναν αιώνα προτού οι προσκυνητές του “Μέιφλαουερ” εγκατασταθούν στις ακτές του Πλίμουθ», έγραψε ο Γκαλεάνο. «Για τον σημερινό κόσμο, Αμερική είναι μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες· η περιοχή που κατοικούμε εμείς είναι μια υπο-Αμερική, μια Αμερική δεύτερης κατηγορίας με ασαφή ταυτότητα».
Ως εκ τούτου, η κίνηση του Τραμπ να μετονομάσει τον Κόλπο του Μεξικού σε «Κόλπο της Αμερικής» ενέπνευσε πιο ανατρεπτικές ερμηνείες σε ορισμένους Λατινοαμερικανούς, όπως έγραψε πέρυσι ο Τζεράλντο Καντάβα στο περιοδικό «New Yorker». Μήπως ονομασίες όπως «Λίμνη Αμερική» ή «Νέα Αμερική» υποδηλώνουν ότι ολόκληρη η ήπειρος μπορεί να τις διεκδικήσει;
Αυτό βέβαια ισχύει μόνο αν ο Τραμπ δεν διεκδικήσει πρώτα ολόκληρη την ήπειρο. Αφού πρότεινε αυτή την εβδομάδα στο Truth Social ότι το Νέο Μεξικό θα έπρεπε να μετονομαστεί σε «Νέα Αμερική», δημοσίευσε έναν φανταστικό χάρτη της Βόρειας Αμερικής, χρωματισμένο με τα χρώματα και τα σύμβολα της αμερικανικής σημαίας (τα αστέρια και τις ρίγες). Όλες οι ορατές χερσαίες εκτάσεις —συμπεριλαμβανομένης της Γροιλανδίας, του Καναδά, του Μεξικού, της Κεντρικής Αμερικής και της Καραϊβικής, καθώς και του ευρωπαϊκού νησιωτικού κράτους της Ισλανδίας— έφεραν την ονομασία «Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής».
