Σε σκληρή κριτική για την αποτυχία της Ελλάδας να αντιστρέψει το φαινόμενο του brain drain προχωρά το Politico, με αφορμή το άδοξο τέλος του πολυδιαφημισμένου προγράμματος «Trust your Stars».
Όπως αναφέρει το εκτενές ρεπορτάζ του διεθνούς μέσου, η κυβερνητική προσπάθεια για τον επαναπατρισμό Ελλήνων ερευνητών μέσω ευρωπαϊκών κονδυλίων εξελίχθηκε σε φιάσκο.
Το δημοσίευμα καταγράφει την οργή της επιστημονικής κοινότητας για την αδιαφάνεια, τις καθυστερήσεις και την τελική ακύρωση της χρηματοδότησης, υπογραμμίζοντας ότι οι χειρισμοί της Αθήνας ωθούν τους νέους επιστήμονες σε νέα έξοδο.
Ακολουθεί αναλυτικά το ρεπορτάζ του Politico:
Η προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει κορυφαίους επιστήμονες πίσω στην πατρίδα τους, μετά το τραύμα της οικονομικής κρίσης, έχει βαλτώσει, καθώς ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για την αναστροφή του brain drain εξελίχθηκε σε φιάσκο.
Μια ομάδα καθηγητών, που ήλπιζαν να φέρουν πίσω νέους ερευνητές μέσω ενός πολυδιαφημισμένου προγράμματος χρηματοδοτούμενου από κονδύλια της ΕΕ, νιώθουν πλέον προδομένοι, έχοντας περιμένει για χρόνια μόνο και μόνο για να ανακαλύψουν ότι το πρόγραμμα δεν πρόκειται να υλοποιηθεί.
Το χειρότερο όλων, όπως καταγγέλλουν, είναι ότι κανείς από την κυβέρνηση δεν μπήκε στον κόπο να τους ενημερώσει ότι το σχέδιο είχε καταρρεύσει.
«Όλη αυτή η συζήτηση περί “brain gain” δεν είναι απλώς ένα αστείο· είναι ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», δήλωσε ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, υπήρχε μόνο ένας τομέας όπου επενδύονταν χρήματα: η έρευνα, καθώς η ΕΕ το είχε θέσει ως προτεραιότητα. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα· βρίσκεται στον πάτο της λίστας των προτεραιοτήτων μια πλήρης εγκατάλειψη».
Υπολογίζεται ότι 500.000 άνθρωποι μετανάστευσαν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, η οποία ξεκίνησε το 2008, συρρικνώνοντας την οικονομία της χώρας κατά το ένα τέταρτο και εκτοξεύοντας την ανεργία στο 28%. Η Ελλάδα είχε βιώσει και στο παρελθόν μαζική μετανάστευση, όπως τις δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά αυτή τη φορά μετανάστευσαν κυρίως πολίτες με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και δεξιοτήτων.
Το “Brain Regain”, μια πρωτοβουλία της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας για την αναστροφή της μαζικής φυγής επιστημόνων και επαγγελματιών, περιλαμβάνει διάφορα προγράμματα, όπως η προσφορά απαλλαγής από τον φόρο εισοδήματος κατά 50% για επτά χρόνια, και επεκτείνεται για να συμπεριλάβει θέσεις υψηλής εξειδίκευσης στον δημόσιο τομέα.
Και συνολικά, η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με την εποχή της κρίσης.
Σύμφωνα με την έρευνα OECD Diaspora Review Greece, από το 2021 και μετά, παρατηρείται σταθερή αύξηση του αριθμού των πολιτών που επιστρέφουν στην Ελλάδα, με το 2023 να αποτελεί χρονιά-ορόσημο, καθώς για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης επέστρεψαν περισσότεροι άνθρωποι από όσους έφυγαν. Συγκεκριμένα, κατά τη διετία 2023–2024, 69.000 Έλληνες έφυγαν από τη χώρα τους, ενώ 98.000 επέστρεψαν.
Όμως, σε ό,τι αφορά τους επιστήμονες, το πρόβλημα παραμένει τεράστιο.
Το «καταδικασμένο» έργο
Η σημερινή οργή πολλών ερευνητών και επιστημόνων επικεντρώνεται σε ένα πρόγραμμα της ελληνικής κυβέρνησης με την ονομασία “Trust your Stars” ένα πρόγραμμα χρηματοδότησης της έρευνας ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ, το οποίο υποστηρίζεται από κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) της ΕΕ για την περίοδο μετά την πανδημία.
Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να υποβάλουν τις προτάσεις τους, με 145 από το σύνολο των 1.241 υποβολών να επιλέγονται τελικά. Δεκατρείς μήνες αργότερα, και μετά από αρκετές καταγγελίες σχετικά με την καθυστέρηση, η λίστα των επιλεγμένων έργων δημοσιεύτηκε τελικά στις 22 Ιουλίου 2025.
Τότε, όλα άρχισαν να καταρρέουν.
Όσοι δεν επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση αντέδρασαν έντονα, με περίπου 203 ενστάσεις να κατατίθενται, ζητώντας επαναξιολόγηση. Οι επιστήμονες εξέφρασαν τις ανησυχίες τους για την ίδια τη διαδικασία αξιολόγησης, ενώ ορισμένοι μάλιστα κατέθεσαν καταγγελίες στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης εξέδωσε ανακοίνωση, αναφέροντας ότι είχαν ήδη πραγματοποιηθεί πληρωμές ύψους περίπου 40 εκατομμυρίων ευρώ και ότι το υπόλοιπο μισό του προϋπολογισμού του προγράμματος προοριζόταν να ολοκληρωθεί έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029. Ωστόσο, οι καταγγελίες κλιμακώθηκαν, με ορισμένους από τους επιλεγέντες για χρηματοδότηση να αποστέλλουν επίσημα εξώδικα στο υπουργείο Παιδείας, ζητώντας λεπτομέρειες για το πού είχαν δαπανηθεί τα χρήματα, δεδομένου ότι το πρόγραμμα δεν είχε καν ξεκινήσει.
Τότε, «έσκασε» η τελική βόμβα: Το Trust your Stars δεν θα λάμβανε πλέον τα ευρωπαϊκά κονδύλια.
Σε ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας ανέφερε ότι το υπουργείο Οικονομικών είχε αποφασίσει να «αφαιρέσει το έργο κατά την αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Ελλάδας». Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι την ημέρα που δημοσιεύτηκε επίσημα η λίστα με τις επιλεγμένες προτάσεις, η κυβέρνηση διέγραψε επίσης το πρόγραμμα αλλά κανείς δεν ενημέρωσε τους αιτούντες για 10 μήνες.
«Τελικά δεν κατέστη δυνατό να υλοποιηθεί το έργο “Trust your Stars” εντός του χρονοδιαγράμματος που έθετε το RRF», δήλωσε αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας. «Για τον λόγο αυτόν, το έργο αφαιρέθηκε, στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
«Όσον αφορά τα κονδύλια που συνδέονται με τις εν λόγω δράσεις, αυτά ανακατευθύνθηκαν για τη χρηματοδότηση άλλων δράσεων που αναλήφθηκαν από το RRF και το υπουργείο Παιδείας. Κατά συνέπεια, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το RRF», πρόσθεσε ο αξιωματούχος.
Γκρεμισμένες ελπίδες
Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών της Ελλάδας εξέδωσε ανακοίνωση, αναφέροντας ότι προσπαθεί να εξασφαλίσει κονδύλια «για τη διευθέτηση τυχόν εκκρεμών οικονομικών υποχρεώσεων που απορρέουν από νομικές δεσμεύσεις που είχαν αναληφθεί κατά τον χρόνο ανάκλησης του προγράμματος».
Αν και η ανακοίνωση αναπτέρωσε τις ελπίδες ότι θα βρεθεί λύση, ο κ. Χατζής υποστηρίζει ότι ήταν απλώς ένα νομικό τέχνασμα και ότι το υπουργείο Παιδείας δεν έχει καμία νομική δέσμευση, καθώς δεν υπογράφηκαν συμβάσεις μετά την αρχική ανακοίνωση των αποδεκτών προτάσεων.
«Αυτό που συνέβη παραβιάζει μια θεμελιώδη αρχή, η οποία είναι ιερή στα κράτη που διέπονται από το κράτος δικαίου: τη “δικαιολογημένη εμπιστοσύνη” του πολίτη προς το κράτος», είπε. «Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, εφόσον δεν υπογράψαμε συμφωνία, αλλά υπάρχει πολιτική, ηθική και ίσως νομική υποχρέωση. Πολλοί νέοι απέρριψαν άλλες προτάσεις ή δεν ανέλαβαν εργασίες αλλού επειδή ήλπιζαν ότι θα πληρωθούν μέσω του προγράμματος».
Ο κ. Χατζής πρόσθεσε ότι με τους χειρισμούς της, η κυβέρνηση κατάφερε να στρέψει ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα εναντίον της τόσο αυτούς που είχαν επιλεγεί όσο και αυτούς που είχαν απορριφθεί.
«Αν είσαι νέος επιστήμονας και βρίσκεσαι στο εξωτερικό, μείνε εκεί! Αν είσαι νέος επιστήμονας και σκέφτεσαι να φύγεις στο εξωτερικό, κάν’ το. Μην περιμένεις ούτε λεπτό!», έγραψε σε μια μακροσκελή ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο Παντελής Κάμμας, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΟΠΑ), ο οποίος συνδιηύθυνε μία από τις ομάδες που είχαν καταθέσει επιτυχημένη πρόταση, δήλωσε ότι το πρόγραμμα ήταν το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου.
«Η αντίληψη στην επιστημονική κοινότητα ήταν ότι επρόκειτο για χρήματα της ΕΕ και ότι θα μπορούσαν να μοιραστούν βιαστικά μέσω αδιαφανών διαδικασιών. Υπήρχε ένα αίσθημα δυσπιστίας επειδή αυτό ήταν ένα έκτακτο, εφάπαξ πρόγραμμα», είπε ο κ. Κάμμας. «Από το υπουργείο έλειπε ένα οργανωμένο πλαίσιο αξιολόγησης, οι ενστάσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας βασίστηκαν σε αυτές τις γνωστές ελλείψεις και τα μέσα ενημέρωσης που επιδιώκουν να ασκήσουν αντιπολίτευση στην κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός. Ήταν η τέλεια καταιγίδα, οπότε η κυβέρνηση αποφάσισε να κάνει πίσω και να ακυρώσει το πρόγραμμα».
Ο Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είπε ότι είχε συγκεντρώσει μια ομάδα 25 νέων επιστημόνων για να έρθουν στην Ελλάδα από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία, για μια μελέτη σχετικά με τα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο, η οποία θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως έμπνευση για νέα φαρμακευτικά σκευάσματα. Ευτυχώς, δεν είχαν ήδη ταξιδέψει όταν ακυρώθηκε το έργο.
«Το πιο προσβλητικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να μας συναντήσει ή να μας δώσει μια λογική εξήγηση για το τι συνέβη», τόνισε, σημειώνοντας ότι οι χειρισμοί της κυβέρνησης δημιούργησαν ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα με την επιστημονική κοινότητα από αυτά που ήδη υπήρχαν.
Ο ίδιος ο κ. Μπούρας-Βαλλιανάτος επέστρεψε στην Ελλάδα το 2022 μετά από 15 χρόνια καριέρας στο Εδιμβούργο, και δεν έχει μετανιώσει για την απόφασή του, καθώς ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στην πατρίδα του. Ωστόσο, πρόσθεσε ότι, ενώ πολλοί άλλοι ήθελαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα, δεν υπήρχαν οι κατάλληλες συνθήκες για να το πράξουν. Ορισμένοι το κάνουν, αλλά μόνο για συναισθηματικούς, προσωπικούς λόγους, ανέφερε.
«Δεν υπήρξε καμία σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να φέρει πίσω τους επιστήμονές του».
Σύμφωνα με προκαταρκτικά στατιστικά στοιχεία, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα έχουν μειωθεί, πέφτοντας στο 1,27 δισ. ευρώ ή 0,51% του ΑΕΠ το 2025, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024.
«Η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί είναι ένα μεγάλο ζήτημα», συνέχισε ο κ. Μπούρας-Βαλλιανάτος. «Θα έπρεπε να συσταθεί ένας ανεξάρτητος φορέας, ο οποίος θα κατανέμει κονδύλια για την έρευνα και θα τηρεί τα διεθνή πρότυπα όσον αφορά την αξιολόγηση. Είμαστε μια μικρή χώρα· γνωριζόμαστε όλοι μεταξύ μας, επομένως ένα μεγάλο ποσοστό των αξιολογητών θα έπρεπε να είναι ξένοι».
