Του Νίκου Αργεάδη
Στο πρόσφατο άρθρο του στο SLPress του Σταύρου Λυγερού*, ο Καθηγητής Κώστας Γρίβας θέτει ένα καίριο και αναμφίβολα γοητευτικό ερώτημα: μήπως η διεθνής συμπεριφορά των κρατών δεν καθορίζεται αμιγώς από τη σκληρή ισχύ, αλλά από τις αόρατες οντολογικές παραδοχές κάθε πολιτισμού για τη σχέση του «Εγώ» με τον «Άλλον»;
Αντλώντας από την πατερική οντολογία του Προσώπου του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα —όπου η σχέση προηγείται της ουσίας— και συνδέοντάς την με τη σύγχρονη γνωσιακή επιστήμη και την ψυχαναλυτική θεωρία, ο κ. Γρίβας επιχειρεί να θεμελιώσει μια εναλλακτική, ανθρωποκεντρική προσέγγιση της γεωπολιτικής.
Πρόκειται για μια εξαιρετικά πρωτότυπη απόπειρα να εισαχθεί η μεταφυσική στην ανάλυση της διεθνούς πολιτικής. Ωστόσο, μια προσεκτική φιλοσοφική εξέταση, με μέτρο σύγκρισης την κλασική σκέψη, αποκαλύπτει ότι η θέση αυτή πάσχει από σοβαρά θεωρητικά κενά, ενώ η εφαρμογή της στη σύγχρονη γεωπολιτική πραγματικότητα προσκρούει στους σιδηρούς νόμους του διεθνούς ανταγωνισμού.
- Η Φιλοσοφική Ένσταση: Η Τεχνητή Πολωτική Αντίθεση
Η κεντρική υπόθεση του άρθρου βασίζεται σε ένα δίπολο: από τη μία πλευρά μια «δυτική» οντολογία, όπου η ατομική ουσία προηγείται της σχέσης (μετατρέποντας τον «Άλλον» σε αντικείμενο ή απειλή), και από την άλλη μια «ανατολική/ορθόδοξη» οντολογία, όπου το Πρόσωπο συγκροτείται μέσα από τη σχέση.
Η υπόθεση αυτή, αν και ελκυστική, αδικεί την πλούσια εσωτερική ποικιλία της φιλοσοφικής παράδοσης:
- Το Κλασικό Αρχαιοελληνικό Μέτρο Σύγκρισης: Η υπόθεση ότι η δυτική σκέψη είναι εγγενώς ατομοκρατική καταρρέει αν ανατρέξουμε στην αφετηρία της. Ο Αριστοτέλης, ορίζοντας τον άνθρωπο ως «φύσει πολιτικόν ζῷον», κατέστησε σαφές ότι η ολοκλήρωση της ανθρώπινης υπόστασης είναι αδιανόητη έξω από το πλέγμα των σχέσεων της πόλεως. Για την κλασική ελληνική σκέψη, η ύπαρξη και η κοινωνία ήταν εξαρχής οργανικά συνυφασμένες.
- Η Σχεσιακότητα εντός της Νεότερης Δυτικής Σκέψης: Η δυτική φιλοσοφία δεν εξαντλείται στον καρτεσιανό ή τον χομπσιανό ατομικισμό. Η διαλεκτική του Κυρίου και του Δούλου στον Hegel αποτελεί την κατεξοχήν δυτική διατύπωση της θέσης ότι η αυτοσυνειδησία του «Εγώ» προϋποθέτει την αναγνώριση από τον «Άλλον».
- Το Πρόβλημα της «Φύσεως»: Όπως ορθώς επισημαίνεται στο ίδιο το άρθρο μέσω της κριτικής του π. Νικολάου Λουδοβίκου προς τον Ζηζιούλα, η απόλυτη προτεραιότητα της Σχέσης έναντι της Φύσεως/Ουσίας οδηγεί σε έναν αφηρημένο ιδεαλισμό. Στο πεδίο της πολιτικής, ο ιδεαλισμός αυτός αδυνατεί να εξηγήσει τα έμφυτα υλικά ένστικτα αυτοσυντήρησης που διέπουν τους ανθρώπινους οργανισμούς.
- Ιστορική Πράξη vs. Θεολογική Θεωρία
Ο κ. Γρίβας υποστηρίζει ότι οι διαφορετικές οντολογίες διαμορφώνουν διαφορετικές γεωπολιτικές συμπεριφορές. Η ιστορική εμπειρία, όμως, δείχνει ότι οι πολιτισμοί που φορείς «σχεσιακών» ή «συλλογικών» οντολογιών υιοθέτησαν τις ίδιες ακριβώς αμείλικτες πρακτικές ισχύος όταν οι συνθήκες το απαιτούσαν:
- Το Βυζαντινό Παράδειγμα: Παρά το γεγονός ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία συγκροτήθηκε πάνω στην πατερική θεολογία, η εξωτερική της πολιτική υπήρξε υπόδειγμα σκληρού ρεαλισμού, στρατιωτικής αποτροπής και κυνικής διπλωματίας.
- Η Ρωσική Γεωπολιτική: Η Τσαρική αλλά και η σύγχρονη Ρωσία χρησιμοποίησαν συχνά την έννοια της Σομπόρνοστ (της οργανικής πνευματικής συσπείρωσης) και την Ορθόδοξη ταυτότητα, όχι ως γέφυρα ειρηνικής συνύπαρξης με τον «Άλλον», αλλά ως ιδεολογικό όχημα αυτοκρατορικού επεκτατισμού και υποταγής των γειτονικών λαών.
- Το Ινδικό Παράδειγμα (Vasudhaiva Kutumbakam): Η αναφορά του άρθρου στην ινδική αντίληψη «ο κόσμος είναι μια οικογένεια» παραβλέπει το γεγονός ότι η ινδική στρατηγική παράδοση εδράζεται στο Arthashastra του Chanakya (Kautilya)—ένα από τα πιο αμείλικτα ρεαλιστικά εγχειρίδια πολιτικής ισχύος στην ιστορία. Η σημερινή πολυμερής εξωτερική πολιτική του Νέου Δελχί δεν κατευθύνεται από μεταφυσική φιλαλληλία, αλλά από ψυχρούς υπολογισμούς εθνικού συμφέροντος απέναντι στην Κίνα και το Πακιστάν.
- Η Αδοκιμότητα του Μοντέλου στη Σύγχρονη Γεωπολιτική
Ταιριάζουν τα συμπεράσματα του καθηγητή Γρίβα στο σημερινό διεθνές τοπίο; Η απάντηση είναι αρνητική. Παρότι οι οντολογικές παραδοχές προσφέρουν ένα χρήσιμο φακό για την ανάλυση των εθνικών αφηγημάτων, αποτυγχάνουν να ερμηνεύσουν την πραγματική συμπεριφορά των κρατών.
- Η Κυριαρχία του Διλήμματος Ασφαλείας: Στο αναρχικό διεθνές σύστημα, η απουσία μιας παγκόσμιας αυθεντίας επιβάλλει σε όλα τα κράτη —ανεξαρτήτως πολιτισμικής οντολογίας— την προτεραιότητα της επιβίωσης. Η Κίνα, παρά τις διακηρύξεις περί κομφουκιανής παγκόσμιας αρμονίας (Datong), προβάλλει την ισχύ της στη Νότια Κινεζική Θάλασσα ακολουθώντας πιστά τους κανόνες του Επιθετικού Ρεαλισμού.
- Ο Πόλεμος μεταξύ Ομοδόξων: Η αιματηρή σύγκρουση στην Ουκρανία διεξάγεται μεταξύ δύο λαών με κοινή ορθόδοξη και πολιτισμική δεξαμενή. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι οι υλικοί συντελεστές (γεωγραφία, ασφάλεια, έλεγχος ζωτικών χώρων) εξουδετερώνουν οποιαδήποτε κοινή οντολογική αφετηρία.
- Ο Κίνδυνος του Πολιτισμικού Ουσιοκρατισμού: Η απόδοση της γεωπολιτικής συμπεριφοράς σε «βαθιά οντολογικά θεμέλια» εγκυμονεί τον κίνδυνο διολίσθησης σε μια παραλλαγή της «Σύγκρουσης των Πολιτισμών» του Samuel Huntington, παρουσιάζοντας τα πολιτισμικά μπλοκ ως συμπαγή, αμετάβλητα μεγέθη.
Συμπέρασμα: Αφήγημα Νομιμοποίησης, Όχι Κινητήρια Δύναμη
Η ανάλυση του Καθηγητή Κωνσταντίνου Γρίβα είναι πολύτιμη διότι υπενθυμίζει ότι οι διεθνείς σχέσεις δεν είναι μόνο ξεροί αριθμοί και εξοπλιστικά προγράμματα, αλλά περιλαμβάνουν την αντίληψη, την ψυχολογία και την ερμηνεία του «Άλλου».
Ωστόσο, η προσπάθεια αναγωγής της γεωπολιτικής σε ζήτημα οντολογίας του Προσώπου πάσχει από υπερβολικό ιδεαλισμό. Στην ιστορική πραγματικότητα, οι οντολογικές θεωρίες και οι θεολογικές συλλήψεις σπανίως υπήρξαν η πρωτογενής κινητήρια δύναμη της γεωπολιτικής. Αντιθέτως, χρησιμοποιήθηκαν σχεδόν πάντα εκ των υστέρων ως αφηγήματα νομιμοποίησης της κρατικής ισχύος.
Στον σημερινό πολυσυλλεκτικό και ασταθή κόσμο, η ελληνική πνευματική παράδοση έχει πράγματι να προσφέρει μια βαθιά ανθρωπολογική πρόταση. Για να καταστεί όμως αυτή η πρόταση λειτουργική στη γεωπολιτική, δεν πρέπει να συγχέει τις μεταφυσικές μας επιθυμίες με τους σκληρούς, αμετάβλητους νόμους της διεθνούς ισχύος.
Αναφορές
- 1. Λυγερός, Σ.
- Πρόσφατη Αρθρογραφία/Έργο: Λυγερός, Σ. (2010). Από την πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ στην πολυπολικότητα. Αθήνα: Εκδόσεις Λιβάνη. (Εκδότης/Διευθυντής του SLPress.gr).
- Ζηζιούλας, Ι. Δ. (Μητροπολίτης Περγάμου)
- Βασικό Έργο: Ζηζιούλας, Ι. Δ. (2023). Το είναι ως κοινωνία: Μελέτες περί του προσώπου και της Εκκλησίας. Αθήνα: Εκδόσεις Ίνδικτος.
- Άρθρο Κριτικής/Οντολογίας: Ζηζιούλας, Ι. Δ. (2008). Κοινωνία και ετερότητα: Μελέτες θεολογικές και ανθρωπολογικές. Αθήνα: Εκδόσεις Δόμος.
- Αριστοτέλης
- Κλασικό Κείμενο: Αριστοτέλης. Πολιτικά, Βιβλίο Α΄ (1253a 2–3: «ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον»).
- Hegel, G. W. F.
- Βασικό Έργο: Hegel, G. W. F. (1807). Phänomenologie des Geistes (Φαινομενολογία του Πνεύματος). Bamberg & Würzburg: Goebhardt. (Κεφάλαιο IV.A: Διαλεκτική Κυρίου και Δούλου / Herrschaft und Knechtschaft).
- Λουδοβίκος, Ν. (π.)
- Άρθρο Άμεσης Κριτικής: Λουδοβίκος, Ν. (2002). «Πρόσωπο αντί Χάριτος και Δικτατορία του Άλλου; Στοχασμοί πάνω στον θεολογικό προσωπισμό». Σύναξη, τχ. 84, σ. 19–30.
- Κύριο Βιβλίο: Λουδοβίκος, Ν. (1992). Η Ευχαριστιακή οντολογία: Των κτιστών και των ακτίστων στη θεολογία του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή. Αθήνα: Εκδόσεις Δόμος.
- Chanakya (Kautilya)
- Κλασικό Κείμενο: Kautilya. Arthashastra (Αρθασάστρα / Πραγματεία Πολιτικής και Στρατηγικής).
- Huntington, S. P.
- Θεμελιώδες Άρθρο: Huntington, S. P. (1993). “The Clash of Civilizations?” Foreign Affairs, 72(3), 22–49.
- Βιβλίο: Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York: Simon & Schuster.
