Λίγο πριν από τις 8:15 το πρωί το βομβαρδιστικό Enola Gay αφήνει πάνω από τη Χιροσίμα μια βόμβα που θα αλλάξει την ιστορία. Το ημερολόγιο γράφει 6 Αυγούστου 1945.
Ο κόσμος θυμάται τη λάμψη, το μανιτάρι της έκρηξης και την οδυνηρή είσοδο της ανθρωπότητας στην πυρηνική εποχή.
Πολύ λιγότεροι θυμούνται ότι πίσω από εκείνη τη στιγμή κρύβεται το μεγαλύτερο βιομηχανικό και οικονομικό στοίχημα που έχει χρηματοδοτήσει ποτέ μια κυβέρνηση.
Το Manhattan Project δεν είναι μόνο επιστήμη. Είναι μια επένδυση άνευ προηγουμένου: περίπου 2 δισεκατομμύρια δολάρια της εποχής — ποσό που αντιστοιχεί σε περισσότερα από 35 δισεκατομμύρια δολάρια σήμερα — δαπανώνται για μια τεχνολογία που κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι θα λειτουργήσει.
Αν αποτύχει, τα χρήματα χάνονται. Αν πετύχει, αλλάζει ο κόσμος.
Το μεγαλύτερο στοίχημα δεν γίνεται στα εργαστήρια
Η συλλογική μνήμη έχει ταυτίσει το Manhattan Project με τον Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, τους φυσικούς του Λος Άλαμος και τις εξισώσεις της πυρηνικής φυσικής.
Στην πραγματικότητα, το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων δεν καταλήγει ποτέ στα εργαστήρια. Καταλήγει στο τσιμέντο, στο ατσάλι, στα εργοστάσια, στις σιδηροδρομικές γραμμές, την ηλεκτρική ενέργεια και τις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Δημιουργείται μία βιομηχανική μηχανή που δεν έχει υπάρξει ποτέ ξανά.
Πόλεις που δεν υπάρχουν στους χάρτες
Μέσα σε ελάχιστους μήνες, οι Ηνωμένες Πολιτείες χτίζουν από το μηδέν ολόκληρες πόλεις.
Το Όουκ Ριτζ στο Τενεσί. Το Χάνφορντ στην πολιτεία της Ουάσιγκτον. Το Λος Άλαμος στο Νέο Μεξικό. Χιλιάδες άνθρωποι μεταφέρονται εκεί χωρίς να γνωρίζουν τι ακριβώς κατασκευάζουν. Οι οικισμοί δεν εμφανίζονται στους περισσότερους χάρτες.
Η αλληλογραφία λογοκρίνεται. Οι εργαζόμενοι γνωρίζουν μόνο ένα μικρό κομμάτι του έργου. Σχεδόν κανείς δεν βλέπει ολόκληρη την εικόνα.
Το εργοστάσιο που καταναλώνει την ενέργεια μιας χώρας
Το πιο εντυπωσιακό σύμβολο αυτής της προσπάθειας είναι το K-25 στο Όουκ Ριτζ. Όταν ολοκληρώνεται, αποτελεί το μεγαλύτερο κτίριο στον κόσμο κάτω από μία ενιαία στέγη.
Το εργοστάσιο λειτουργεί αδιάκοπα για τον εμπλουτισμό ουρανίου, καταναλώνοντας περίπου το ένα έβδομο της ηλεκτρικής παραγωγής των Ηνωμένων Πολιτειών εκείνης της περιόδου.
Δεν κατασκευάζεται απλώς ένα εργοστάσιο, αλλά μια ολόκληρη νέα βιομηχανία.
Όταν ο στρατός δανείζεται… ασήμι
Ο πόλεμος έχει εξαντλήσει τα αποθέματα χαλκού. Οι μηχανικοί χρειάζονται τεράστιες ποσότητες αγώγιμου μετάλλου για τους ηλεκτρομαγνήτες που θα χρησιμοποιηθούν στον διαχωρισμό των ισοτόπων του ουρανίου.
Η λύση μοιάζει απίστευτη. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών παραχωρεί περισσότερους από 14.700 τόνους ασημιού από τα στρατηγικά αποθέματα του Νομισματοκοπείου.
Το πολύτιμο μέταλλο μετατρέπεται σε ηλεκτρομαγνήτες και, μετά τον πόλεμο, επιστρέφεται σχεδόν στο σύνολό του, αφού ανακτηθεί ακόμη και η παραμικρή ποσότητα.
Ίσως να μην υπάρχει πιο χαρακτηριστική εικόνα του πόσο παράδοξο ήταν το Manhattan Project.
Η μεγάλη συμμαχία κράτους και βιομηχανίας
Το αμερικανικό κράτος διαθέτει τα χρήματα. Δεν διαθέτει όμως τις βιομηχανικές δυνατότητες για να υλοποιήσει μόνο του ένα τόσο γιγαντιαίο πρόγραμμα.
Το Manhattan Engineer District του Σώματος Μηχανικού του αμερικανικού στρατού αναθέτει κρίσιμες υποδομές στους μεγαλύτερους βιομηχανικούς ομίλους της εποχής.
Η DuPont αναλαμβάνει τις εγκαταστάσεις παραγωγής πλουτωνίου στο Hanford.
Η Union Carbide διαχειρίζεται τις μονάδες εμπλουτισμού ουρανίου στο Oak Ridge.
Η Stone & Webster κατασκευάζει τεράστιες βιομηχανικές εγκαταστάσεις σε χρόνους που μέχρι τότε θεωρούνται αδύνατοι.
Η Chrysler και δεκάδες ακόμη εταιρείες παράγουν εξειδικευμένο εξοπλισμό που δεν έχει κατασκευαστεί ποτέ στο παρελθόν.
Τα περισσότερα συμβόλαια ακολουθούν το μοντέλο cost-plus-fixed-fee. Το κράτος αναλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο τον οικονομικό κίνδυνο και οι εταιρείες αμείβονται με προκαθορισμένο περιθώριο κέρδους.
Έτσι, το έργο μπορεί να προχωρήσει με ταχύτητα χωρίς να σταματά κάθε φορά που αυξάνεται το κόστος.
Η επένδυση που γεννά μια νέα εποχή
Για πρώτη φορά, ένα κράτος αναλαμβάνει εξ ολοκλήρου το οικονομικό ρίσκο μιας τεχνολογίας που δεν έχει ακόμη αποδειχθεί βιώσιμη και κινητοποιεί τη βιομηχανία, την επιστήμη και την πανεπιστημιακή έρευνα γύρω από έναν κοινό στόχο.
Πολλοί ιστορικοί της οικονομίας θεωρούν ότι εκεί βρίσκονται οι ρίζες αυτού που αργότερα θα ονομαστεί στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα.
Η ιστορία του Manhattan Project δεν είναι μόνο μια ιστορία πολέμου και καταστροφής. Όταν το ιδιωτικό κεφάλαιο θεωρεί ένα εγχείρημα υπερβολικά ακριβό, υπερβολικά αβέβαιο ή υπερβολικά επικίνδυνο, συχνά μόνο το κράτος μπορεί να αναλάβει το αρχικό ρίσκο. Αν το εγχείρημα πετύχει, οι τεχνολογίες που αναπτύσσονται ξεπερνούν τον αρχικό τους σκοπό και αλλάζουν ολόκληρους κλάδους της οικονομίας.
Η πυρηνική ενέργεια, οι υπερυπολογιστές, τα νέα υλικά, η βιομηχανική οργάνωση μεγάλης κλίμακας και πολλές τεχνικές διαχείρισης σύνθετων έργων έχουν τις ρίζες τους σε εκείνη τη γιγαντιαία επένδυση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η λάμψη που φωτίζει τον ουρανό της Χιροσίμας στις 6 Αυγούστου 1945 σηματοδοτεί ασφαλώς την πιο σκοτεινή στιγμή της πυρηνικής εποχής. Ταυτόχρονα, όμως, φωτίζει και μια οικονομική πραγματικότητα που εξακολουθεί να ισχύει ογδόντα χρόνια αργότερα.
