Ο τουρισμός υγείας, σύμφωνα και με τη διακήρυξη του Αμάν, περιλαμβάνει τομείς, όπως ο ιατρικός τουρισμός, ο οδοντιατρικός τουρισμός, ο τουρισμός ευεξίας, η θαλασσοθεραπεία, ο ιαματικός τουρισμός, και ο αθλητικός τουρισμός.
Ο τουρισμός υγείας είναι από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες μορφές τουρισμού, με ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 15-25% προσφέροντας 100 εκ. θέσεις εργασίας και το 9% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Η παγκόσμια αγορά εκτιμάται μεταξύ 45,5-72 δισ. δολαρίων, με την Ευρώπη να κατέχει το 25% αυτής.
Η Ελλάδα, με στοιχεία του 2015, προσέλκυσε περίπου 85.000 ιατρικούς τουρίστες, όταν η γειτονική Τουρκία ξεπέρασε τους 600.000. Τα νούμερα για την Ελλάδα δεν έχουν αλλάξει δραματικά έκτοτε, ενώ η Τουρκία κατέγραψε αξία 2,5 δισ. δολάρια το 2020, παρά την παγκόσμια τουριστική κρίση. Σύμφωνα ωστόσο με εκτιμήσεις η Ελλάδα θα μπορούσε να αποφέρει έως 27 δισ. ευρώ από τον τουρισμό υγείας και τρίτης ηλικίας, εάν επενδύσει στρατηγικά.
Πανελλαδική μελέτη
Με στόχο να κατανοηθεί στη χώρα μας το πώς οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις στον τομέα του τουρισμού υγείας και ευεξίας προσαρμόζονται στις νέες τάσεις, ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζουν και ποιες στρατηγικές ανάπτυξης ακολουθούν το Ελληνικό Συμβούλιο Τουρισμού Υγείας (ΕΛΙΤΟΥΡ) με επιδότηση από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (EBRD) και επιστημονική – συμβουλευτική υποστήριξη από τη Revival Consulting Services AE, εκπόνησε την πληρέστερη πανελλαδική μελέτη που έχει γίνει μέχρι σήμερα για τον Τουρισμό Υγείας και Ευεξίας στην Ελλάδα.
Η έρευνα αποτυπώνει με τεκμηριωμένο τρόπο τη σημερινή εικόνα της ελληνικής αγοράς στον ιατρικό τουρισμό και τον τουρισμό ευεξίας, αναδεικνύοντας τόσο τα ισχυρά συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας, όσο και τις προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν προκειμένου η Ελλάδα να κατακτήσει ηγετική θέση διεθνώς. Το δείγμα της έρευνας ήταν εντυπωσιακά μεγάλο, καθώς συμμετείχαν αρκετοί πάροχοι υγείας από όλη την Ελλάδα, αλλά και ξενοδοχειακές μονάδες, wellness retreats και τουριστικά γραφεία, επιχειρήσεις από Κρήτη, Κυκλάδες, Πελοπόννησο, Αττική και άλλους τουριστικούς πυλώνες.
Επίσης, αναλύει τόσο τον ιατρικό τουρισμό, όσο και τον τουρισμό ευεξίας, δύο κλάδους που συχνά συγχέονται, αλλά απευθύνονται σε διαφορετικές ανάγκες: Ο πρώτος αφορά ταξιδιώτες που αναζητούν ιατρικές υπηρεσίες υψηλής ποιότητας, από επεμβάσεις έως εξειδικευμένες θεραπείες. Ο δεύτερος αφορά ταξιδιώτες που επιζητούν ολιστική ευεξία, χαλάρωση, ψυχική ηρεμία και αναζωογόνηση. Και στις δύο περιπτώσεις, η Ελλάδα διαθέτει ισχυρά συγκριτικά πλεονεκτήματα, τα οποία τώρα αρχίζουμε να αξιοποιούμε με συστηματικό τρόπο.
Η επένδυση στον Ιατρικό Τουρισμό σημαίνει ανάπτυξη για τη χώρα μας και brain gain των επιστημόνων
Οι άνθρωποι της αγοράς του ιατρικού τουρισμού θεωρούν ότι η έρευνα αυτή αποτελεί έναν οδικό χάρτη ανάπτυξης και ένα ισχυρό εργαλείο για την πολιτεία, την τοπική αυτοδιοίκηση και την επιχειρηματικότητα, ώστε να μετατρέψει η χώρα μας το συγκριτικό της πλεονέκτημα σε εθνικό αναπτυξιακό μοχλό.
Σύμφωνα με τον πρόεδρο του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών – ΙΣΑ & προέδρου της ΕΛΙΤΟΥΡ, Γιώργο Πατούλη, η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια ιστορική ευκαιρία. Ο συνδυασμός ιατρικής αριστείας, φυσικού πλούτου και αυθεντικής φιλοξενίας μάς δίνει τη δυνατότητα να μετατρέψουμε τη χώρα μας σε διεθνή κόμβο υγείας και ευεξίας.
Τουρισμός Υγείας
Κύριες υποκατηγορίες Ιατρικού Τουρισμού με σημαντική μελλοντική δυναμική για την Ελλάδα είναι ο οδοντιατρικός τουρισμός, η οφθαλμολογία, η εξωσωματική και υποβοηθούμενη αναπαραγωγή (με μεγάλη ζήτηση από το εξωτερικό), η αποκατάσταση και γηριατρική φροντίδα, η πλαστική χειρουργική κ.λπ..
Στη μελέτη, ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον τομέα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (IVF), όπου η Ελλάδα καταγράφει πάνω από 20.000 κύκλους ετησίως, με 7.000–8.000 γεννήσεις κάθε χρόνο και περισσότερα από 150.000 παιδιά συνολικά να έχουν γεννηθεί μέσω IVF στη χώρα μας. Ισχυρή δυναμική όμως, εμφανίζουν και οι μονάδες αιμοκάθαρσης, τα κέντρα αποκατάστασης, τα οφθαλμολογικά και οδοντιατρικά κέντρα.
Σύμφωνα με την έρευνα, τα ατυχήματα και τα καρδιαγγειακά νοσήματα αποτελούν τις συχνότερες αιτίες θανάτου στα διεθνή ταξίδια. Αναλυτικότερα, στις ηλικίες 60-69 την πρώτη αιτία θανάτου κατέχουν τα καρδιαγγειακά επεισόδια (69%) ενώ η αμέσως επόμενη αιτία είναι τα ατυχήματα (21%). Στις ηλικίες από 25 – η θνησιμότητα από τραυματισμό είναι 2 – 3 φορές συχνότερη κατά τη διάρκεια ταξιδιού από τη συχνότητα τραυματισμού στην ίδια ηλικιακή ομάδα στη συνήθη χώρα διαμονής (ανεπτυγμένες χώρες).
Επιπλέον, οι ταξιδιώτες βρίσκονται σε πρόσθετο κίνδυνο, καθώς όταν επισκέπτονται μια ξένη χώρα καταναλώνουν τροφές και ποτά που πολλές φορές είναι αγνώστου προελεύσεως και παρασκευάζονται υπό αμφίβολες συνθήκες υγιεινής. Ως αποτέλεσμα διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο νόσησης από μια πλειάδα νοσημάτων που κυμαίνονται από την συχνότερη και συνήθως ήπια διάρροια των ταξιδιωτών ως την ηπατίτιδα Α, τον τυφοειδή πυρετό και άλλα συστηματικά νοσήματα. (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ, 2007).
Επιπροσθέτως, υπάρχουν και σημαντικές ομάδες ασθενών με χρόνιες παθήσεις όπως, νεφροπαθείς, καρκινοπαθείς, καρδιοπαθείς, άτομα με αιματολογικά νοσήματα, άτομα τρίτης ηλικίας που χρήζουν συστηματικής ιατρικής και φαρμακευτικής παρακολούθησης, που χρειάζονται ιατρικές υπηρεσίες του ιατρικού τουρισμού ανάγκης.
Η Ελλάδα διαθέτει σύνολο εξειδικευμένων υποδομών που μπορούν να εξυπηρετήσουν τους τουρίστες που χρειάζονται άμεση ιατρική βοήθεια αλλά και αυτούς που πάσχουν από χρόνια νοσήματα.
Αγορές-στόχοι είναι χώρες τις ΕΕ όπως η Αγγλία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Γερμανία και η Σκανδιναβία, Αραβικές χώρες, όπως το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία και η αγορά της Ρωσίας.
Αρκετοί είναι οι ασθενείς που προέρχονται από τις χώρες της Βόρειας Ευρώπης, την Αγγλία, την Ιταλία, την Γερμανία και επισκέπτονται την Ελλάδα για ιατρικό τουρισμό. Το γεγονός μάλιστα ότι σε κάποιες από αυτές τις χώρες το θρήσκευμα είναι καθολικό ή κυριαρχούν αυστηροί κανόνες νομοθεσίας και δεν επιτρέπονται κάποιου είδους επεμβάσεις όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση, οδηγεί όλο και περισσότερους ασθενείς να αναζητήσουν λύσεις σε άλλα κράτη.
Τουρισμός Ευεξίας
Η παγκόσμια αγορά ευεξίας ξεπερνά ήδη τα 6,3 τρισεκατομμύρια δολάρια, ενώ ο τουρισμός ευεξίας αναμένεται να αγγίξει τα 1,4 τρισεκατομμύρια δολάρια μέσα στα επόμενα τρία χρόνια. Η Ευρώπη είναι η δεύτερη μεγαλύτερη αγορά, μετά την Ασία. Η συνολική αγορά της Ευρώπης εκτιμάται σε 130 εκατομμύρια επισκέπτες, και 180 δισ. € δαπάνη. Το μερίδιο της Ελλάδας παραμένει κάτω του 5% της ευρωπαϊκής αγοράς, με σημαντικά περιθώρια ανάπτυξης όταν μπορεί να διεκδικήσει το 3% της αγοράς αυτής, δηλαδή 3,9 εκατ. ξένους επισκέπτες και 5,4 δισ. € δαπάνη.
Σημειώνεται, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με το μερίδιο που ήδη έχει η Ελλάδα στον τομέα της ευεξίας. Όμως, με περισσότερες από 750 ιαματικές πηγές, ήπιο κλίμα, μοναδικό φυσικό περιβάλλον, μεσογειακή διατροφή και ισχυρό πολιτιστικό απόθεμα, αξιοποιεί σήμερα λιγότερο από το 30% του πραγματικού της δυναμικού στον τομέα αυτό. Εκτιμάται ότι περίπου 20-25% των διεθνών επισκεπτών στην Ελλάδα αναζητούν εμπειρίες ευεξίας ή/και χαλάρωσης. Σημαντικοί προορισμοί ιαματικού τουρισμού: Αιδηψός, Καμένα Βούρλα, Λουτρά Πόζαρ, Κρητικά Θερμά Λουτρά.
Με βάση τους πολλαπλασιαστές που εκτιμά το ΚΕΠΕ (για τον τουρισμό γενικά), η επίδραση στο ΑΕΠ μπορεί να είναι 13,5 δισ. € περίπου σε πέντε έτη.
Αναλύεται σε:
- 7,2 δισ. € εισοδήματα στις επιχειρήσεις τουρισμού ευεξίας (άμεση επίδραση).
- 1,2 δισ. € σε κλάδους που προμηθεύουν τους παρόχους των υπηρεσιών (έμμεση επίδραση).
- 5,1 δισ. € από τη δαπάνη των εισοδημάτων των παραπάνω κλάδων στην οικονομία γενικά (προκαλούμενη επίδραση).
Στην απασχόληση, η επίδραση είναι 171 χιλιάδες θέσεις εργασίας.
Αναλύεται σε:
- 102 χιλιάδες στις επιχειρήσεις τουρισμού ευεξίας (άμεση επίδραση).
- 16 χιλιάδες σε κλάδους που προμηθεύουν τους παρόχους των υπηρεσιών (έμμεση επίδραση).
- 53 χιλιάδες στην ευρύτερη οικονομία (προκαλούμενη επίδραση).
Αγορά Ιαματικού Τουρισμού – Θερμαλισμού
Η συνολική αγορά της Ευρώπης εκτιμάται σε 16 εκατομμύρια επισκέπτες, και €16 δις. Αν γίνουν στην Ελλάδα οι κατάλληλες βελτιωτικές επενδύσεις στις υποδομές των ιαματικών λουτρών, εκτιμάται ότι, με ορίζοντα δεκαετίας, είναι ρεαλιστικός ο στόχος η Ελλάδα να διεκδικήσει το 5% της αγοράς αυτής, δηλαδή 800 χιλιάδες ξένους επισκέπτες και 800 εκατ. ευρώ δαπάνη. Με βάση τους πολλαπλασιαστές που εκτιμά το ΚΕΠΕ (για τον τουρισμό γενικά), η επίδραση στο ΑΕΠ θα είναι αύξηση περίπου 2 δισ. € περίπου (σε δέκα έτη).
Αναλύεται σε:
- 1 δισ. € εισοδήματα στις επιχειρήσεις ιαματικού τουρισμού (άμεση επίδραση).
- 170 εκατ. € σε κλάδους που προμηθεύουν τους παρόχους των υπηρεσιών (έμμεση επίδραση).
- 760 εκατ. € από την δαπάνη των εισοδημάτων των παραπάνω κλάδων στην οικονομία γενικά (προκαλούμενη επίδραση).
- Στην απασχόληση, η επίδραση θα είναι 25,6 χιλιάδες περισσότερες θέσεις εργασίας
O πρόεδρος της Revival Consulting Services Γιώργος Αντύπας εξήγησε με αφορμή την έρευνα αυτή πως ο τουρισμός ευεξίας αποτελεί μια αγορά 10 φορές πάνω από τον ιατρικό τουρισμό, ωστόσο οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις δυσκολεύονται να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά εργαλεία που είναι διαθέσιμα. Ενώ ο σύμβουλος του τομέα Υγείας και Ευεξίας Νίκος Κουρεμένος ανέφερε ότι τα μεγέθη σε ολόκληρο τον κόσμο είναι τεράστια και ότι ο ιατρικός τουρισμός θεωρείται το 1/10 του τουρισμού ευεξίας, προσθέτοντας ότι ο τουρίστας ευεξίας καταναλώνει 50-150% πάνω από τον μέσο τουρίστα. (Σύμφωνα με το GWI, ο διεθνής τουρίστας ευεξίας δαπανά κατά μέσο όρο $1.500 ανά ταξίδι, ποσό αυξημένο κατά 50% σε σχέση με τον μέσο διεθνή τουρίστα).
Δυνατά και αδύνατα σημεία της Ελλάδας
Η μελέτη αυτή ουσιαστικά επιβεβαιώνει ότι ο Τουρισμός Υγείας και ο Τουρισμός Ευεξίας μπορεί να αποτελέσει έναν από τους ισχυρότερους πυλώνες βιώσιμης ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας για τα επόμενα χρόνια, ενισχύοντας την εξωστρέφεια, τις επενδύσεις και τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας.
Τα δυνατά σημεία της χώρας μας είναι το ανεξάντλητο φυσικό πλούτο για wellness, η υψηλής ποιότητας υπηρεσίες υγείας & η Ιατρική Αριστεία, το brand “Greece” που είναι ήδη διεθνώς ισχυρό και η σχέση ποιότητας – κόστους η οποία είναι εξαιρετικά ανταγωνιστική.
Ωστόσο υπάρχουν και σημαντικές αδυναμίες που πρέπει να αντιμετωπίσουμε ως χώρα και αφορούν την απουσία εθνικής στρατηγικής και ενιαίου brand, τη γραφειοκρατία, την έλλειψη ευελιξίας και αδειοδοτήσεων, την περιορισμένη ψηφιακή παρουσία πολλών επιχειρήσεων, την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού σε επίπεδο spa & wellness, την ανεπαρκή διασύνδεση μεταξύ ιατρικών κέντρων και τουριστικών επιχειρήσεων και την χαμηλή αξιοποίηση τεχνολογιών για κράτηση υπηρεσιών και marketing.
Ευκαιρίες και απειλές
Την ίδια στιγμή όμως οι ευκαιρίες μας «χτυπούν την πόρτα» καθώς, η παγκόσμια ζήτηση για υπηρεσίες ιατρικού τουρισμού και τουρισμού ευεξίας αυξάνονται ραγδαία. Σύμφωνα με τους ειδικούς, η αγορά παγκοσμίως μεγαλώνει λόγω της στροφής των καταναλωτών προς την ευεξία. Οι συνέργειες με ιατρικά κέντρα & πανεπιστήμια ενισχύονται με προγράμματα για ιατρικό τουρισμό υψηλού επιπέδου. Υπάρχει ανάπτυξη θεματικών προϊόντων (Detox retreats, ψηφιακή αποτοξίνωση, θεραπευτικά προγράμματα με βάση τη μεσογειακή διατροφή κ.α.) καθώς και μεγάλη αξιοποίηση ευρωπαϊκών κονδυλίων (ΕΣΠΑ, προγράμματα ανάπτυξης για βιώσιμες τουριστικές επενδύσεις). Και τέλος, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, δηλαδή οι Online πλατφόρμες κρατήσεων, η τηλεϊατρική, τα virtual wellness retreats μπαίνουν δυναμικά στην καθημερινότητα μας.
Εν ολίγοις, οι επιπλέον τομείς που η Ελλάδα μπορεί να επενδύσει, προσφέροντας διεθνώς ανταγωνιστικές υπηρεσίες είναι:
- Ο επιλεκτικός Ιατρικός Τουρισμός για εξειδικευμένες ιατρικές παρεμβάσεις από τα Τριτοβάθμια Νοσοκομεία του Ιδιωτικού Τομέα, (κυρίως σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, αλλά και στα Πανεπιστημιακά Νοσοκομεία σε άλλες πόλεις).
- Ο αποκαταστατικός και γηριατρικός Τουρισμός με συνεργασία Κέντρων Αποκατάστασης με ξενώνες και ξενοδοχεία για προώθηση πακέτων τουρισμού με έμφαση την αποκατάσταση (κυρίως στη Θεσσαλία και Μακεδονία).
- Ο ιατρικός Τουρισμός Εξωσωματικής και Υποβοηθούμενης Γονιμοποίησης: συνεργασία Κέντρων με Ξενοδοχειακές Μονάδες σε όλη την Ελλάδα- διεθνής προβολή (σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Κρήτη).
- Ξενοδοχεία και Ξενώνες συνεργαζόμενα με Κέντρα Αιμοκάθαρσης: προβολή των συνεργασιών προκειμένου τα ξενοδοχεία να απευθύνονται σε ένα επιπλέον target group και να διαφημίζονται σε διευρυμένες κατηγορίες πελατών (σε Αθήνα, Θεσ/νικη, Κρήτη, Ρόδο).
- Λουτροπόλεις- Κέντρα Αποκατάστασης- Προσκείμενες υποδομές φιλοξενίας για Τουρισμό ομάδων ειδικών κατηγοριών: άτομα με μυοσκελετικές παθήσεις, άτομα με νευρολογικές παθήσεις, άτομα Τρίτης Ηλικίας κ.λ.π.
- Οφθαλμολογία – Αισθητική Δερματολογία και Πλαστική Χειρουργική, σε επίπεδο One- Day/ Secondary Care Clinic.
Μέσα σε όλο αυτό το πεδίο όμως υπάρχουν και κάποιες απειλές. Για παράδειγμα ο ισχυρός ανταγωνισμός από γειτονικές χώρες ( Τουρκία, Ισπανία, Ιταλία και Κροατία) οι οποίες έχουν ήδη ανεπτυγμένα προγράμματα ιατρικού τουρισμού. Η οικονομική αστάθεια και οι διεθνείς κρίσεις που μπορούν να επηρεάσουν τη ροή τουριστών όπως και τα προβλήματα στις μεταφορές και τις υποδομές λόγω εποχικότητας αεροπορικών συνδέσεων, της ανάγκης για αναβαθμίσεις μεταφορών και οδικών δικτύων κ.α..
Άλλη μεγάλη απειλή αποτελεί η κλιματική αλλαγή και τα ακραία καιρικά φαινόμενα που μπορεί να επηρεάσουν τις τουριστικές δραστηριότητες τα οποία δυστυχώς είναι συχνότερα τα τελευταία χρόνια.
Και τέλος, οι υγειονομικές κρίσεις, όπως κάποιες μελλοντικές πανδημίες ή κρίσεις υγείας που μπορούν να πλήξουν τον τουριστικό κλάδο.
4 άξονες για εθνική στρατηγική
Η μελέτη προτείνει 4 βασικούς άξονες για την εθνική στρατηγική που πρέπει να χαραχθεί στον Τουρισμό Υγείας και Ευεξίας. Αρχικά η δημιουργία ενός ενιαίου εθνικού brand, επίσης να γίνουν σημαντικές επενδύσεις σε σύγχρονες υποδομές, να εστιάσουμε στην εκπαίδευση και πιστοποίηση εξειδικευμένου προσωπικού και να δώσουμε βαρύτητα στη δημιουργία δικτύων συνεργασίας μεταξύ κλινικών, ξενοδοχείων, ασφαλιστικών και τουριστικών φορέων.
Σύμφωνα με τον Γιώργο Κακουλίδη, μέλος του Δ.Σ. της ΕΛΙΤΟΥΡ, η Ελλάδα χρειάζεται ανάπτυξη εθνικής στρατηγικής και branding, μέσω στοχευμένου marketing, ώστε να προσελκύσει μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ενεργοποιώντας τα ενδιαφερόμενα μέρη και τις αντίστοιχες συνεργασίες.
