Του Melik Kaylan
Στο προηγούμενο άρθρο μου υποστήριζα ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν οδεύει προς την πτώση, εφόσον τα γεγονότα συνεχίσουν να εξελίσσονται προς την ίδια κατεύθυνση. Η πορεία αυτή δεν έχει ανατραπεί πλήρως. Έχει όμως αλλάξει σημαντικά. Κι αυτό επειδή ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, αποφάσισε να αποπέμψει τον εξαιρετικά δημοφιλή 35χρονο υπουργό Άμυνας, Μιχαήλ Φεντόροφ, έπειτα από μόλις έξι μήνες στη θέση του — έξι ιδιαίτερα επιτυχημένους μήνες.
Όπως είναι πλέον γνωστό διεθνώς, ξέσπασαν διαδηλώσεις σε όλες σχεδόν τις μεγάλες πόλεις της Ουκρανίας, με επίκεντρο το Κίεβο. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε podcast εκδηλώθηκε κύμα έντονης κριτικής, ακόμη και από στρατιώτες της πρώτης γραμμής. Στη συνέχεια, αναφέρθηκαν απειλές αντιποίνων εναντίον όσων εξέφρασαν δημόσια τη δυσαρέσκειά τους. Η αναταραχή συνεχίζεται.
Συνοπτικά, στον Φεντόροφ αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό η αντιστροφή της πορείας του πολέμου υπέρ της Ουκρανίας. Υπό την καθοδήγησή του πραγματοποιήθηκε η μαζική χρήση drones και αξιοποιήθηκαν τα στρατιωτικά πλεονεκτήματα που προέκυψαν: η αναχαίτιση της ρωσικής επίθεσης το καλοκαίρι, η καταστροφή των ρωσικών γραμμών ανεφοδιασμού και διυλιστηρίων, η απομόνωση της Κριμαίας, οι επιθέσεις με drones στη Μόσχα και πολλά ακόμη. Στη συλλογική συνείδηση, οι επιτυχίες αυτές συνδέονται άμεσα με την αδιάλλακτη εκστρατεία του Φεντόροφ κατά της διαφθοράς στις ένοπλες δυνάμεις, η οποία στόχευε την παλαιά στρατιωτική ελίτ.
Δεν προκαλεί, λοιπόν, έκπληξη το γεγονός ότι η κοινή γνώμη, τα συνθήματα των διαδηλώσεων και τα σχόλια στο διαδίκτυο ανέδειξαν τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας, Αλεξάντρ Σίρσκι (60 ετών), ως τον άνθρωπο που φέρεται να απαίτησε παρασκηνιακά την απομάκρυνση του Φεντόροφ. Η κατακραυγή υπήρξε τόσο έντονη, ώστε οι Financial Times ανέφεραν πως ο ίδιος ο Ζελένσκι εξετάζει πλέον ακόμη και την απομάκρυνση του Σίρσκι.
Ο ουκρανικός στρατός έχει γνωρίσει τις αποτυχίες και τη σκοτεινή πλευρά του πολέμου: την αποτυχία της επίθεσης του 2023, την απώλεια πόλεων και επαρχιών, τη διαφθορά στις προμήθειες, τις καταγγελίες για σαδιστική μεταχείριση και βασανιστήρια στρατιωτών, τους περίπου 200.000 λιποτάκτες και άλλα παρόμοια φαινόμενα. Ο Σίρσκι θεωρείται εκπρόσωπος της παλαιάς φρουράς και των σοβιετικών στρατιωτικών αντιλήψεων που κληρονόμησαν οι ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις — αντιλήψεων τις οποίες πολλοί θεωρούν υπεύθυνες γι’ αυτά τα προβλήματα.
Επειδή παρόμοιες παθογένειες χαρακτηρίζουν σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό και τον ρωσικό στρατό, οι Ουκρανοί έχουν υιοθετήσει το απαισιόδοξο σύνθημα: “Ένας μικρός σοβιετικός στρατός δεν θα νικήσει ποτέ έναν μεγάλο σοβιετικό στρατό”. Παράλληλα, κυκλοφορούν ολοένα περισσότερες ιστορίες για την υποτιθέμενη εκδικητικότητα του Σίρσκι απέναντι σε στρατιώτες και αξιωματικούς που τον αμφισβητούν. Ενδεικτική είναι η τοποθέτηση του γνωστού Ουκρανού YouTuber Ντένις Νταβίντοφ, ο οποίος ασχολείται εκτενώς με αυτά τα θέματα.
Ο Σίρσκι έλαβε την βασική στρατιωτική του εκπαίδευση στη Ρωσία. Είναι στην καταγωγή Ρώσος και όλοι οι συγγενείς του ζουν εκεί. Από το 2019 κατέχει κορυφαίες θέσεις στην ηγεσία του ουκρανικού στρατού. Δεν προκαλεί, επομένως, έκπληξη ότι πολλοί τον θεωρούν υπεύθυνο για τη διατήρηση των χρόνιων δυσλειτουργιών και προχωρούν ακόμη περισσότερο, διατυπώνοντας θεωρίες συνωμοσίας: ότι δεν επιδιώκει πραγματική νίκη αλλά μια παρατεταμένη φθορά, ότι ο Ζελένσκι τον διατηρεί στη θέση του για να παρατείνει τον πόλεμο και να αποφύγει τις εκλογές ή ακόμη ότι οι δυο τους συνεργάζονται για να προστατεύσουν τους εαυτούς τους, να συγκαλύψουν παλαιότερες υποθέσεις διαφθοράς και να διατηρήσουν τα τελευταία απομεινάρια του ολιγαρχικού συστήματος με το οποίο η Ουκρανία παλεύει από την ανεξαρτησία της.
Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι η υπόθεση Φεντόροφ προκάλεσε σοβαρό πλήγμα στο ηθικό των Ουκρανών, το οποίο ήδη δοκιμαζόταν από τις συνεχείς νυχτερινές επιθέσεις με βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον αστικών περιοχών, λεωφορείων, αγορών και πολυκατοικιών — εναντίον κάθε έκφανσης μιας φυσιολογικής ζωής.
Μέχρι πρόσφατα, η σύγκρουση έμοιαζε να εξελίσσεται σε έναν αγώνα δρόμου ανάμεσα στην κατάρρευση της ουκρανικής κοινωνίας και στην κατάρρευση της εξουσίας του Πούτιν. Όλο και περισσότεροι πίστευαν ότι θα προηγούνταν η δεύτερη, καθώς η Ρωσία δεχόταν πλήγματα στην Κριμαία, επιθέσεις με drones στη Μόσχα, ελλείψεις σε καύσιμα κ.ά. Σε αυτή την εκτίμηση βασιζόταν και το προηγούμενο άρθρο μου
Οι Ουκρανοί μπορούσαν να αντέξουν όσο διατηρούσαν την ελπίδα της νίκης. Μπορούσαν να υπομένουν τις στερήσεις επειδή έβλεπαν φως στο τέλος της διαδρομής. Όμως, με την απομάκρυνση του Φεντόροφ, με τους Ρώσους να επιτίθενται από τη μία πλευρά και τη δική τους ηγεσία να υπονομεύει —κατά την αντίληψη πολλών— την επιτυχημένη πορεία από την άλλη, αυτή η ελπίδα μοιάζει ξαφνικά να σβήνει.
Τόσο στην κοινωνία όσο και στις ένοπλες δυνάμεις διακρίνεται πλέον μια στροφή στη σχεδόν μοιρολατρική υπομονή: υπάρχει η αίσθηση ενός ατέρμονου πολέμου και μιας αδιάκοπης δοκιμασίας. Σε βίντεό του, ο Ντένις Νταβίντοφ αποτυπώνει αυτό το κλίμα. Από το 18ο λεπτό παραθέτει την ανάρτηση ενός στρατιώτη της πρώτης γραμμής, βετεράνου τόσο του σημερινού όσο και των προηγούμενων συγκρούσεων με τη Ρωσία, ο οποίος εκφράζει την απογοήτευσή του για την απομάκρυνση του Φεντόροφ. Αναφέρεται στις μεταρρυθμίσεις του, στην εκρηκτική αύξηση των drones, αλλά κυρίως στην αίσθηση ότι προδόθηκε από στρατηγούς της σοβιετικής σχολής.
Αξίζει, στο σημείο αυτό, να εξηγήσουμε συνοπτικά τι εννοούμε με τον όρο “σοβιετικά χαρακτηριστικά”, που επανέρχεται διαρκώς στη δημόσια συζήτηση. Βασικό τους γνώρισμα θεωρείται η προτεραιότητα της προσωπικής πίστης έναντι της ικανότητας. Ακόμη και ο ίδιος ο Φεντόροφ, στο δημόσιο μήνυμά του μετά την αποπομπή του, άφησε σαφείς αιχμές προς αυτή την κατεύθυνση, επικρίνοντας εμμέσως τον Σίρσκι.
Από αυτή τη νοοτροπία, σύμφωνα με τους επικριτές της, απορρέουν και άλλα προβλήματα: η βαθιά αντίσταση στις μεταρρυθμίσεις, η αδιαφάνεια που ευνοεί τη διαφθορά, η αυταρχική διοίκηση από την κορυφή προς τη βάση, χωρίς ουσιαστική ακρόαση των ανθρώπων της πρώτης γραμμής, των παραπόνων, των προτάσεων ή των καινοτομιών τους.
Η τεχνολογική επανάσταση που επιχείρησε ο Φεντόροφ —η αντικατάσταση ανθρώπων από μηχανές όπου ήταν δυνατόν, η διάσωση ανθρώπινων ζωών και η ενίσχυση της πρωτοβουλίας των χειριστών drones— αμφισβήτησε ευθέως αυτή τη νοοτροπία. Παράλληλα, η προσπάθειά του να ψηφιοποιήσει τη διεξαγωγή του πολέμου, εγκαινιάζοντας ουσιαστικά ένα νέο μοντέλο πολεμικής οργάνωσης, εισήγαγε πρωτόγνωρα επίπεδα διαφάνειας, όπου οι επιδόσεις στην πρώτη γραμμή μπορούσαν πλέον να μετρηθούν και να επιβραβευθούν. Με άλλα λόγια, αξιοκρατία αντί για τυφλή υποταγή.
Αυτό είναι, τουλάχιστον, το βασικό αφήγημα των επικριτών της σημερινής στρατιωτικής ηγεσίας. Βεβαίως, η αντίληψη αυτή αμφισβητεί θεμελιώδεις αρχές της πολεμικής ιστορίας, από την αρχαιότητα έως σήμερα: τη συνοχή της μονάδας μέσα από τις κοινές κακουχίες, την απόλυτη πειθαρχία και την αυστηρή ιεραρχία. Ο Σίρσκι είναι στρατιωτικός καριέρας, διαμορφωμένος από αυτές τις παραδόσεις — όσο κι αν θεωρούνται ξεπερασμένες από πολλούς. Ο Φεντόροφ, αντίθετα, είναι πρωτίστως τεχνοκράτης.
Είναι ακόμη πολύ νωρίς για να γνωρίζουμε αν ο νέος τρόπος διεξαγωγής του πολέμου υπονομεύει τις παραδοσιακές προϋποθέσεις της μάχης και της συνοχής των στρατευμάτων. Είναι όμως σαφές ότι έχει αποδειχθεί αποτελεσματικός απέναντι στις παρωχημένες και αναποτελεσματικές πρακτικές που χαρακτηρίζουν τον ρωσικό στρατό.
Προς το παρόν, ο Ζελένσκι πρόσφερε στον Φεντόροφ τη θέση του προεδρικού συμβούλου, καθώς και έναν ρόλο ως επικεφαλής της υψηλής τεχνολογίας στις ένοπλες δυνάμεις. Και τις δύο προτάσεις ο Φεντόροφ τις απέρριψε.
Η επιρροή του μέσα στους τελευταίους έξι μήνες υπήρξε τόσο μεγάλη, ώστε η μελλοντική του πορεία ενδέχεται να επηρεάσει όχι μόνο την Ουκρανία και τη Ρωσία, αλλά και την Ευρώπη, ίσως ακόμη και ολόκληρο το διεθνές περιβάλλον. Ωστόσο, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, η εντύπωση που κυριαρχεί είναι ότι η ουκρανική ηγεσία μετέτρεψε μια δυναμική νίκης σε πολιτική ήττα και, ταυτόχρονα, ανέστειλε —έστω προσωρινά— την πορεία προς την, κατά την εκτίμησή μου, αναπόφευκτη πτώση του Πούτιν.
