Eγραψα το παιδί στο δημοτικό, αλλά χρειάζεται να μπει και ο άλλος γονιός ηλεκτρονικά για να συναινέσει. Τη ∆ευτέρα τελειώνει η προθεσμία και είναι Παρασκευή. Εχει δει το μήνυμα, αλλά δεν απαντάει. Τι θα γίνει αν δεν συναινέσει;». Αυτό είναι ένα από τα δεκάδες μηνύματα που λαμβάνει καθημερινά δικηγόρος που ειδικεύεται στα διαζύγια. Και όπως λέει, πολλές φορές τα θέματα που διακυβεύονται είναι πολύ σοβαρότερα. Ψέματα, μηνύσεις, ασφαλιστικά μέτρα. «Πολλές φορές χρειάζεται να συνεννοηθούν δύο άνθρωποι που μεταξύ τους έχουν κάνει 15 ποινικά και 25 αστικά δικαστήρια», περιγράφει ο Γιώργος Νικολαΐδης, ψυχίατρος και διευθυντής της Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού.
Ο πόλεμος ανάμεσα στους πρώην συζύγους με όπλο τα παιδιά δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά ο νόμος της συνεπιμέλειας έχει ανοίξει νέο πεδίο αντιπαραθέσεων, που μπορεί να συνεχίζονται για χρόνια. Δικηγόροι και ειδικοί ψυχολόγοι εξηγούν στην «Κ» το νέο τοπίο που έχει διαμορφωθεί στις δικαστικές αίθουσες και πώς αυτό επηρεάζει δραματικά την ψυχική υγεία των παιδιών. Η συνεπιμέλεια είναι ο βέλτιστος τρόπος για να μεγαλώνει ένα παιδί μετά το διαζύγιο. Οι σχέσεις όμως των ανθρώπων δεν αλλάζουν επειδή το λέει ο νόμος.
Πρόσφατα το Μονομελές Πρωτοδικείο Πειραιώς απέρριψε αίτημα για συνεπιμέλεια εξαιτίας της κακής σχέσης μεταξύ των γονέων. Οι δύο πρώην σύζυγοι, με δύο παιδιά 10 και 7 ετών σήμερα, χώρισαν το 2019, πριν δηλαδή από την ψήφιση του νόμου για τη συνεπιμέλεια το 2021, οπότε μπορούσε να κατατεθεί σχετικό αίτημα και αλλαγή της σχέσης. «Η ευτυχής λειτουργία της συνεπιμέλειας ανήλικου τέκνου και από τους δύο γονείς του προϋποθέτει ένα ελάχιστο επίπεδο αλληλοκατανόησης στις σχέσεις των γονέων, οι οποίοι έχουν αποφασίσει συνειδητά να παραμερίσουν τις προσωπικές διαφορές τους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η διαπροσωπική σχέση μεταξύ των γονέων έχει αποδομηθεί πλήρως και διαπνέεται από έντονη αντιπαλότητα, γεγονός που οδηγεί τη συνάσκηση της επιμέλειας σε δυσλειτουργία και, άρα, αναπόφευκτα σε αδιέξοδο», αναφέρει η απόφαση. Είναι σπάνια μια τέτοια ετυμηγορία, αναφέρουν δικηγόροι και κοινωνικοί λειτουργοί. Τις περισσότερες φορές δίνεται συνεπιμέλεια χωρίς να εξετάζεται αν μπορεί να λειτουργήσει στην πράξη.
«Μας χρησιμοποιούν»
«Εχουμε έξαρση των περιστατικών που φτάνουν σε εμάς κατόπιν παρέμβασης του εισαγγελέα, για συμβουλευτική γονέων», λέει ο Νικόλαος Μαρκέτος, ψυχίατρος, διευθυντής στη Μονάδα Οικογενειακής Θεραπείας. Ο στόχος είναι να βρεθεί ένας τρόπος να συνεργαστούν οι γονείς όταν το διαζύγιο είναι απολύτως συγκρουσιακό. «Ερχονται αναγκαστικά γιατί δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. Ομως αυτό δεν αποδίδει όταν υπάρχει ανοιχτή διαμάχη μεταξύ των δύο γονιών. Πολύ συχνά μας εργαλειοποιούν για να συνεχίσουν την κόντρα. Ερχεται, για παράδειγμα, ο ένας και δεν έρχεται ο άλλος. Προσπαθούν να αποδείξουν ότι ο άλλος είναι ανίκανος γονιός, θέλουν να καταστρέψουν ο ένας τον άλλο. Το κλίμα είναι παρανοϊκό», περιγράφει.
Μόνο το 5% συνεννοείται – «Το ποσοστό των ανθρώπων που έχουν πάρει διαζύγιο και ο νόμος της συνεπιμέλειας τους βάζει να καθίσουν σε ένα τραπέζι για να συνεννοηθούν και το καταφέρνουν δεν ξεπερνάει το 5%», λέει η δικηγόρος Ελένη Γκλεγκλέ.
Η αύξηση του φαινομένου των συγκρούσεων μεταξύ πρώην συζύγων και νυν συνεπιμελούντων γονέων, που έχει τρομακτικές συνέπειες για τα παιδιά, τα οποία βρίσκονται στο πεδίο της μάχης χωρίς διέξοδο, τίθεται μετ’ επιτάσεως από την Ελληνική Εταιρεία Συστημικής Σκέψης και Ψυχοθεραπείας Οικογένειας (ΕΕΣΣΚΕΨΟ) σε όλες τις συναντήσεις που οργανώνονται τον τελευταίο χρόνο. Ο στόχος είναι να ετοιμάσουμε κάποιες προτάσεις προς την πολιτεία, λέει ο κ. Μαρκέτος, πρόεδρος του Δ.Σ. (της ΕΕΣΣΚΕΨΟ). Ο ένοχος για την αύξηση των συγκρούσεων δεν είναι ο νόμος για τη συνεπιμέλεια αυτός καθαυτόν. Ομως πέντε χρόνια μετά την ψήφισή του (Μάιος 2021) τα αποτελέσματα που παράγει δεν είναι τα αναμενόμενα, ειδικά για τα παιδιά τα οποία θα έπρεπε να προστατεύει. «Τα συγκρουσιακά διαζύγια είναι το πιο δύσκολο κομμάτι της διαχείρισης των δικαιωμάτων των παιδιών», επισημαίνει ο Γιώργος Μόσχος, πρώην Συνήγορος του Παιδιού.
Σολομώντειες λύσεις
Μπορεί να ακούγεται οξύμωρο, αλλά η συνεπιμέλεια έχει καταστεί όπλο στα χέρια των συζύγων που συγκρούονται για να δυσκολέψουν ο ένας τη ζωή του άλλου.
«Οταν τα διαζύγια είναι συναινετικά, υπογράφεται ένα ιδιωτικό συμφωνητικό με τους όρους. Γίνεται συζήτηση και αν υπάρχουν διαφωνίες, βρίσκονται λύσεις. Η πρακτική δεν διαφέρει πολύ από αυτό που γινόταν και πριν από τον νόμο. Το παιδί μένει σε ένα σπίτι –συνήθως αυτό της μητέρας– και ο πατέρας το βλέπει σε χρόνους που καθορίζονται. Οταν όμως υπάρχει αντιδικία και φτάνουμε στο δικαστήριο, τότε προβάλλει έντονα το θέμα της συνεπιμέλειας. Και η ρύθμιση που προκρίνεται συχνά από το δικαστήριο είναι η εναλλασσόμενη κατοικία», υπογραμμίζει στην «Κ» η Αννίτα Θεώνη Γαραντζιώτη, δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω.
Οι δικαστές δεν μπορούν να βγάλουν άκρη και έτσι διαλέγουν «να κόψουν στη μέση τον χρόνο» των παιδιών ανάμεσα στους γονείς. Και κάπου εκεί ξεκινάει ο παραλογισμός.
Μωρό οκτώ μηνών που θήλαζε, αποφασίστηκε από το δικαστήριο να ζει έναν μήνα με τη μητέρα του και έναν με τον πατέρα του. Οταν ρωτήθηκε ο δικαστής πώς θα τρέφεται το παιδί, απάντησε: «Θα βγάζει η μαμά με θήλαστρο γάλα και θα το δίνει ο μπαμπάς».
«Οι αποφάσεις διανυκτέρευσης για βρέφη έχουν αυξηθεί», τονίζει ο Γιώργος Νικολαΐδης. Η συνεπιμέλεια είναι ο κανόνας στις αποφάσεις του δικαστηρίου. Για να δοθεί πλήρης επιμέλεια σε έναν εκ των δύο γονέων θα πρέπει αυτός να αποδείξει ότι ο έτερος γονιός είναι ακατάλληλος να ασκήσει τα καθήκοντά του. Χάπια, ψυχολογικές διαταραχές, κακοποίηση, αλκοολισμός και άλλοι εθισμοί είναι μερικά από τα «όπλα» που χρησιμοποιούν οι αντίδικοι, με τη συνέργεια καταθέσεων συγγενών και φίλων στη μάχη για την επιμέλεια.
«Σε μεγάλο ποσοστό οι ισχυρισμοί αυτοί δεν είναι βάσιμοι, αλλά θα πρέπει να τους αντικρούσεις», λέει η κ. Γαραντζιώτη. Μετά τον πόλεμο στο δικαστήριο, οι άνθρωποι αυτοί θα πρέπει να συννενοηθούν για το παραμικρό και σαφώς δεν μπορούν να το κάνουν.
Το παιδί ως «λάφυρο»
«Το ποσοστό των ανθρώπων που έχουν πάρει διαζύγιο και ο νόμος της συνεπιμέλειας τους βάζει να καθίσουν σε ένα τραπέζι για να συνεννοηθούν και το καταφέρνουν δεν ξεπερνάει το 5%. Οι κόντρες, οι αντιδικίες, η διάθεση εκδίκησης του ενός προς τον άλλο δεν λειαίνονται επειδή το λέει ο νόμος», λέει η δικηγόρος Ελένη Γκλεγκλέ.
Tα περιστατικά χιλιάδες: Ενα παιδί δεν ήθελε να πάει στο σπίτι του μπαμπά που έμενε μακριά, για να μη χάσει το πάρτι της φίλης του. Αυτός ήταν ο λόγος που ο πατέρας φώναξε την αστυνομία ότι δεν του δίνει η μητέρα το παιδί.
Γυναίκα πήγε στο δικαστήριο τον πρώην σύζυγό της για να της δώσει μεγαλύτερη διατροφή. Η διατροφή ήταν 2.000 ευρώ τον μήνα όταν το εισόδημα του συζύγου ήταν 2.400 και είχε αναγκαστεί να μένει με τη μητέρα του. Ο λόγος που επέμενε η πρώην σύζυγος; Δεν μπορούσε να τον συγχωρέσει επειδή την απάτησε.
Σε αυτόν τον πόλεμο τα παιδιά είναι το λάφυρο, αλλά και εκείνα που πλήττονται περισσότερο ακόμη και αν δεν τους «φαίνεται».
Μόνιμο άγχος – «Η εναλλαγή κατοικίας που συνήθως επιλέγεται βάζει τα παιδιά να ζουν σε μόνιμο άγχος. Τα παιδιά προσαρμόζονται, λένε. Ναι, αλλά αυτό δεν θα πει ότι είναι καλά», αναφέρει η Αννα Μαμάη, ψυχολόγος και κοινωνική λειτουργός.
«Η εναλλαγή κατοικίας που συνήθως επιλέγεται βάζει τα παιδιά να ζουν σε μόνιμο άγχος. Σκεφτείτε ένα παιδί που ζει μία εβδομάδα σε ένα σπίτι με τους εξής κανόνες: Δεν τρώμε κρέας, στρώνουμε κάθε πρωί το κρεβάτι μας και κοιμόμαστε στις 9.30 μ.μ. Την άλλη εβδομάδα πάει σε ένα σπίτι όπου η τηλεόραση είναι συνέχεια ανοιχτή, τρώνε κυρίως κρέας και ξενυχτούν. Τα παιδιά προσαρμόζονται, λένε. Ναι, αλλά αυτό δεν θα πει ότι είναι καλά. Οσο πιο εξαρτώμενος είναι ένας οργανισμός, τόσο πιο πολύ προσαρμόζεται για να επιβιώσει. Τα παιδιά κανονικά δεν έχουν ανθεκτικότητα στις μεταβολές των συνθηκών. Βασική ανάγκη τους, ανάλογη με την τροφή, είναι να μεγαλώνουν σε ένα ζεστό περιβάλλον που τους προσφέρει ασφάλεια», επισημαίνει η Αννα Μαμάη, ψυχολόγος και κοινωνική λειτουργός, που πραγματοποιεί ψυχομετρικά τεστ σε παιδιά τα οποία χρησιμοποιούνται στα δικαστήρια.
«Το να υπάρχει συνεπιμέλεια είναι ωραίο. Αλλά δεν πρέπει να λειτουργεί σαν δαμόκλειος σπάθη και να εφαρμόζεται κάθετα σε όλες τις περιπτώσεις. Προϋποθέτει οι γονείς να μπορούν να συνεννοηθούν, να μένουν κοντά για να μη χάνει το παιδί το περιβάλλον του, να επενδύσουν χρόνο, διάθεση και χρήμα. Με την κατάσταση που ισχύει τώρα, εμείς οι ψυχολόγοι θα έχουμε δουλειά για πάντα», καταλήγει η κ. Μαμάη.
Ο Γιώργος Νικολαΐδης είναι κατηγορηματικός. «Η εναλλασσόμενη κατοικία είναι στις περισσότερες περιπτώσεις τραυματική εμπειρία για το παιδί. Με αυτό που συμβαίνει, έχουν απομειωθεί τα δικαιώματα του παιδιού στην πράξη. Δεν είμαστε ως κοινωνία έτοιμοι να λειτουργήσουμε ως συν-γονείς», αναφέρει. «Η ελληνική κοινωνία είναι ακόμη φρέσκια όσον αφορά στη συχνότητα λύσης του γάμου. Εδώ και δύο δεκαετίες το ποσοστό των γάμων που οδηγούνται σε διαζύγιο φτάνει στο 50% και έχει αυξητική τάση. Εχουμε ακόμη δρόμο για να δούμε τον χωρισμό ως φυσική κατάσταση και να μάθουμε να συμπεριφερόμαστε ως γονείς μετά το διαζύγιο. Εως τότε, η συνεπιμέλεια έτσι όπως εφαρμόζεται θα είναι πηγή μεγαλύτερων συγκρούσεων».
