Καλοκαίρι του 1981. Η Χιλή παρουσιάζεται διεθνώς ως το μεγάλο οικονομικό θαύμα της Λατινικής Αμερικής. Οι μαθητές του Μίλτον Φρίντμαν έχουν εφαρμόσει έχουν το πιο φιλόδοξο πρόγραμμα ελεύθερης αγοράς στον κόσμο και οι υποστηρικτές του μιλούν για έναν νέο δρόμο προς την ευημερία.
Τότε, η χρεοκοπία μιας από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες της χώρας αποκαλύπτει μια σκοτεινή πραγματικότητα: τράπεζες που δανείζουν τους…ιδιοκτήτες τους, επιχειρηματικούς ομίλους χτισμένους πάνω σε βουνά χρέους και μια χρηματοπιστωτική φούσκα που σύντομα θα εξελιχθεί στο μεγαλύτερο τραπεζικό κραχ στην ιστορία της χώρας.
Το πείραμα που θα άλλαζε τον κόσμο
Όταν ο Αουγκούστο Πινοσέτ καταλαμβάνει την εξουσία με το πραξικόπημα του 1973, η Χιλή βρίσκεται σε βαθιά οικονομική κρίση. Ο πληθωρισμός καλπάζει, οι επενδύσεις έχουν παγώσει και η οικονομία αναζητεί όχι απλά μία σανίδα σωτηρίας, αλλά νέο προσανατολισμό.
Τότε εμφανίζονται οι λεγόμενοι «Chicago Boys», μια ομάδα Χιλιανών οικονομολόγων που έχουν σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο υπό την επιρροή του Μίλτον Φρίντμαν και του Άρνολντ Χάρμπεργκερ. Η συνταγή τους είναι απλή και ριζοσπαστική: λιγότερο κράτος, ιδιωτικοποιήσεις, ελεύθερες αγορές, άνοιγμα στο διεθνές εμπόριο και «γενναία» απορρύθμιση του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 τα αποτελέσματα μοιάζουν εντυπωσιακά. Ο πληθωρισμός υποχωρεί, ξένα κεφάλαια εισρέουν στη χώρα και η Χιλή προβάλλεται από οικονομολόγους και επενδυτές ως το πρότυπο του νέου καπιταλισμού.
Πίσω όμως από τους εντυπωσιακούς αριθμούς, αρχίζουν να συσσωρεύονται επικίνδυνες ανισορροπίες.
Το καμπανάκι που λεγόταν CRAV
Τον Μάιο του 1981 η Compañía Refinería de Azúcar de Viña del Mar, γνωστή ως CRAV, μία ιστορική βιομηχανία και εκ των μεγαλύτερων της χώρας, καταρρέει υπό το βάρος των τεράστιων χρεών της.
Για πολλούς επενδυτές τότε πρόκειται για ένα μεμονωμένο επιχειρηματικό ατύχημα. Για όσους κοιτούν βαθύτερα, είναι το πρώτο σημάδι ότι κάτι πολύ μεγαλύτερο δεν λειτουργεί σωστά.
Η πτώση της CRAV αποκαλύπτει ότι πολλές από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις της χώρας έχουν χρηματοδοτήσει την ανάπτυξή τους σχεδόν αποκλειστικά με δανεικά. Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι τα δάνεια αυτά προέρχονται συχνά από τράπεζες που ελέγχονται από τους ίδιους επιχειρηματικούς ομίλους – δανειολήπτες.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το μέγεθος του χρέους. Είναι ο τρόπος με τον οποίο δημιουργήθηκε.
Όταν οι τράπεζες δάνειζαν τον εαυτό τους
Κατά τη διάρκεια της μεγάλης απορρύθμισης, μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι της Χιλής αποκτούν τον έλεγχο τραπεζών και χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων.
Θεωρητικά, η αγορά θα έπρεπε να επιβραβεύει τις σωστές επενδύσεις και να τιμωρεί τις λανθασμένες. Στην πράξη, όμως, πολλοί όμιλοι χρησιμοποιούν τις δικές τους τράπεζες για να χρηματοδοτούν τις δικές τους επιχειρήσεις.
Οι τράπεζες δανείζουν τις εταιρείες του ίδιου ομίλου. Οι εταιρείες του ομίλου αγοράζουν νέες επιχειρήσεις. Οι αξίες των περιουσιακών στοιχείων ανεβαίνουν. Οι τράπεζες δανείζουν ακόμη περισσότερα χρήματα με εγγύηση αυτές τις διογκωμένες αποτιμήσεις. Ο κύκλος δεν κλείνει. Όσο τα ξένα κεφάλαια συνεχίζουν να εισρέουν και το δολάριο παραμένει φθηνό, το σύστημα δείχνει να λειτουργεί. Όμως στην πραγματικότητα πρόκειται για μια εύθραυστη κατασκευή που στηρίζεται στη συνεχή επέκταση του δανεισμού.
Όταν οι πρώτες μεγάλες επιχειρήσεις αρχίζουν να δυσκολεύονται να εξυπηρετήσουν τα χρέη τους, ολόκληρη η αλυσίδα αρχίζει να τρίζει.
Από τη φούσκα στο τραπεζικό κραχ
Το 1982 η κατάσταση επιδεινώνεται με ταχύτητα. Η διεθνής ύφεση, τα υψηλά αμερικανικά επιτόκια και η ανατίμηση του δολαρίου καθιστούν ολοένα και πιο δύσκολη την αποπληρωμή των δανείων, που είχαν συναφθεί τα προηγούμενα χρόνια.
Οι επιχειρήσεις αρχίζουν να καταρρέουν η μία μετά την άλλη. Οι τράπεζες βρίσκονται εκτεθειμένες σε πελάτες, που δεν μπορούν πλέον να πληρώσουν. Οι ισολογισμοί τους γεμίζουν με επισφαλή δάνεια.
Μέσα σε λίγους μήνες, η κρίση μετατρέπεται σε συστημικό σοκ. Μέχρι το 1983, οι προβληματικές τράπεζες και χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί αντιπροσωπεύουν περίπου το 60% του συνολικού χαρτοφυλακίου δανείων της χώρας. Η ανεργία εκτοξεύεται, η οικονομία βυθίζεται σε βαθιά ύφεση και το χιλιανό «θαύμα» καταρρέει μπροστά στα μάτια του κόσμου.
Για πολλούς αναλυτές, πρόκειται για τη σοβαρότερη οικονομική κρίση που γνώρισε η χώρα κατά τον 20ό αιώνα.
Το μεγάλο παράδοξο
Και τότε συμβαίνει κάτι που λίγα χρόνια νωρίτερα θα φάνταζε αδιανόητο. Η ίδια κυβέρνηση που είχε χτίσει τη φήμη της πάνω στην ιδέα ότι οι αγορές πρέπει να λειτουργούν χωρίς κρατικές παρεμβάσεις αναγκάζεται να επέμβει μαζικά.
Το κράτος αναλαμβάνει τον έλεγχο τραπεζών, εγγυάται υποχρεώσεις, απορροφά ζημιές και διοχετεύει τεράστια ποσά δημόσιου χρήματος στο χρηματοπιστωτικό σύστημα για να αποτρέψει μια ολοκληρωτική κατάρρευση. Οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της απορρύθμισης καταλήγουν να ζητούν κρατική διάσωση.
Το παράδοξο δεν περνά απαρατήρητο. Η κρίση προκαλεί έντονες συζητήσεις σε πανεπιστήμια, κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς για τα όρια της ελεύθερης αγοράς και τον ρόλο της εποπτείας στο τραπεζικό σύστημα.
Ένα μάθημα που ο κόσμος ξέχασε
Δεκαετίες αργότερα, όταν η Lehman Brothers καταρρέει το 2008 και οι κυβερνήσεις σε Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες αναγκάζονται να διασώσουν τράπεζες με δισεκατομμύρια δημόσιου χρήματος, πολλοί οικονομολόγοι θυμούνται τη Χιλή.
Οι λεπτομέρειες διαφέρουν. Οι εποχές είναι διαφορετικές. Όμως το μοτίβο μοιάζει εντυπωσιακά γνώριμο: υπερβολικός δανεισμός, ανεπαρκής εποπτεία, φούσκες περιουσιακών στοιχείων και η πεποίθηση ότι η αγορά μπορεί να αυτορρυθμιστεί για πάντα.
Το καλοκαίρι του 1981 δεν ήταν απλώς η αρχή μιας τραπεζικής κρίσης. Ήταν η στιγμή που το πιο φιλόδοξο οικονομικό πείραμα της εποχής συνάντησε τα όριά του.
Και η στιγμή που η Χιλή ανακάλυψε ότι ακόμη και οι πιο ισχυρές αγορές μπορούν να καταρρεύσουν όταν οι τράπεζες αρχίζουν να δανείζουν τον… εαυτό τους.
