Τις τελευταίες εβδομάδες, οι εμφανίσεις καρχαριών σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας έχουν προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον, ανησυχία και μια ατέρμονη δημόσια συζήτηση. Βίντεο και φωτογραφίες από καρχαρίες κοντά σε ακτές, λιμάνια και ρηχά νερά κυκλοφορούν ευρέως στα social media, δημιουργώντας την εσφαλμένη εντύπωση ότι οι ελληνικές θάλασσες βιώνουν ένα πρωτόγνωρο και απειλητικό φαινόμενο.
Από τον Σαρωνικό και τον Κορινθιακό έως τον Παγασητικό, τον Ευβοϊκό και το Ιόνιο, οι θεάσεις αυτές αντιμετωπίζονται συχνά με πανικό. Ωστόσο, από επιστημονική σκοπιά, το ερώτημα δεν είναι γιατί εμφανίζονται καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί εξακολουθούμε να εκπλησσόμαστε όταν τους βλέπουμε.
Οι καρχαρίες δεν είναι ξένοι προς τη Μεσόγειο, ούτε νέοι επισκέπτες. Αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της θαλάσσιας βιοποικιλότητας εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Η παρουσία τους αποτελεί το φυσικό χαρακτηριστικό ενός υγιούς και λειτουργικού θαλάσσιου οικοσυστήματος.
Η ψευδαίσθηση των social media και των drones
Αυτό που έχει μεταβληθεί ριζικά δεν είναι ο πληθυσμός των καρχαριών, αλλά η δυνατότητά μας να τους παρατηρούμε και να τους καταγράφουμε. Σήμερα, η θάλασσα βρίσκεται υπό συνεχή ανθρώπινη επιτήρηση μέσα από κινητά τηλέφωνα υψηλής ευκρίνειας σε κάθε παραλία, drones που σκανάρουν τις ακτές από ψηλά, καθώς και κάμερες σκαφών ή υποβρύχιες λήψεις.
Ένα περιστατικό που στο παρελθόν θα γινόταν αντιληπτό μόνο από λίγους ψαράδες, σήμερα αναπαράγεται και γίνεται viral μέσα σε λίγα λεπτά. Η αύξηση των θεάσεων, επομένως, είναι αύξηση της ορατότητας και όχι των πληθυσμών.
Γιατί πλησιάζουν στις ακτές την άνοιξη και το καλοακαίρι;
Οι καρχαρίες είναι κορυφαίοι θηρευτές και οι μετακινήσεις τους δεν είναι τυχαίες. Ακολουθούν τη διαθεσιμότητα τροφής, τα θαλάσσια ρεύματα και τις θερμοκρασιακές μεταβολές.
Ο βασικότερος λόγος που μπορεί να πλησιάσουν την παράκτια ζώνη είναι η αναζήτηση τροφής. Την άνοιξη και τις αρχές του καλοκαιριού, μεγάλα κοπάδια από μικρά πελαγικά ψάρια (γαύρος, σαρδέλα, σαυρίδι) καθώς και κεφαλόποδα μετακινούνται εποχικά προς τα ρηχά. Οι καρχαρίες απλώς ακολουθούν το «μενού».
Το προφίλ των ελληνικών κόλπων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μεγάλοι κλειστοί και ημίκλειστοι κόλποι της χώρας: Ο Κορινθιακός κόλπος διαθέτει μεγάλα βάθη που μπορούν να υποστηρίξουν πελαγικά είδη. Ο Ευβοϊκός κόλπος λειτουργεί ως ένας φυσικός θαλάσσιος διάδρομος μετακίνησης. Ο Παγασητικός και ο Σαρωνικός είναι δυναμικά συστήματα με πλούσια βιομάζα που προσελκύουν περιστασιακά μεγάλους θηρευτές.
Ποια είδη συναντάμε στην Ελλάδα – Υπάρχει κίνδυνος;
Τα είδη που καταγράφονται συχνότερα στις ελληνικές θάλασσες περιλαμβάνουν τον γλαυκοκαρχαρία η αλλιώς γαλάζιο καρχαρία, τον μάκο, τον εξαβράγχιο που ζει κυρίως σε μεγάλα βάθη, καθώς και διάφορα είδη γαλέων και σκυλόψαρων.
Η παρουσία αυτών των ειδών δεν συνεπάγεται κίνδυνο για τον άνθρωπο. Οι αλληλεπιδράσεις ανθρώπων και καρχαριών στην Ελλάδα παραμένουν εξαιρετικά σπάνιες. Η εικόνα του καρχαρία ως αμείλικτου ανθρωποφάγου είναι προϊόν του Χόλιγουντ και της κινηματογραφικής υπερβολής. Οι καρχαρίες δεν αντιλαμβάνονται τον άνθρωπο ως τροφή.
Ο άνθρωπος απειλεί τον καρχαρία
Από οικολογική σκοπιά, η αλήθεια είναι αντίστροφη: οι καρχαρίες απειλούνται θανάσιμα από τον άνθρωπο. Η υπεραλίευση, η παρεμπίπτουσα αλιεία και η υποβάθμιση των θαλάσσιων ενδιαιτημάτων λόγω της κλιματικής αλλαγής έχουν οδηγήσει πολλούς πληθυσμούς σε σοβαρή υποχώρηση.
Λόγω της αργής τους ανάπτυξης και του μικρού αριθμού απογόνων, η ανάκαμψη των καρχαριών είναι εξαιρετικά δύσκολη. Ως κορυφαίοι θηρευτές, ρυθμίζουν την ισορροπία στη θάλασσα. Μια θάλασσα χωρίς καρχαρίες δεν είναι ασφαλέστερη είναι μια θάλασσα νεκρή, φτωχή και οικολογικά καταρρακωμένη.
