Η «Μπανάνα Κατελάν» βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας, όχι λόγω κάποιας νέας καλλιτεχνικής παρέμβασης, αλλά εξαιτίας μιας ακόμη κλοπής.
Το μουσείο Πομπιντού-Μετς, στην ανατολική Γαλλία, ανακοίνωσε ότι υπέβαλε μήνυση κατ’ αγνώστων μετά την νέα εξαφάνιση του έργου «Comedian» του Ιταλού καλλιτέχνη Μαουρίτσιο Κατελάν, το οποίο αποτελείται από μια απλή μπανάνα στερεωμένη στον τοίχο με μονωτική ταινία.
Η νέα κλοπή διαπιστώθηκε το απόγευμα του Σαββάτου 30/5, από φύλακα του μουσείου, προκαλώντας αμηχανία αλλά και έναν νέο… «πονοκέφαλο» στους ανθρώπους του πολιτιστικού ιδρύματος. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που η διάσημη μπανάνα γίνεται στόχος επισκεπτών ή «θαυμαστών».
Το μουσείο υπογράμμισε ότι, παρά το γεγονός πως το φρούτο αντικαθίσταται κάθε τρεις ημέρες, η καλλιτεχνική και οικονομική αξία του έργου δεν βρίσκεται στη συγκεκριμένη μπανάνα αλλά στο πιστοποιητικό αυθεντικότητας και στο πρωτόκολλο παρουσίασής του. Παρ’ όλα αυτά, χαρακτήρισε την πράξη προσβλητική για τα εκθέματα και για το ίδιο το έργο.
Η μπανάνα που όλοι θέλουν να φάνε
Η ιστορία του «Comedian» μοιάζει σχεδόν με performance που δεν τελειώνει ποτέ.
Τον περασμένο Ιούλιο, επισκέπτης του μουσείου αποκόλλησε τη μπανάνα από τον τοίχο και την κατανάλωσε μπροστά στα έκπληκτα βλέμματα των παρευρισκομένων. Το περιστατικό είχε προκαλέσει αίσθηση, ωστόσο το μουσείο δεν κατέθεσε μήνυση, καθώς ο δράστης είχε εντοπιστεί και υπήρξε επικοινωνία μαζί του.
Αυτή τη φορά, όπως εξήγησε η υπεύθυνη επικοινωνίας του Κέντρου Πομπιντού, Έλσα Ντε Σμετ, η δικαστική οδός ήταν μονόδρομος, αφού ο υπεύθυνος παραμένει άγνωστος. Επιπλέον, πρόκειται για επαναλαμβανόμενο περιστατικό που εγείρει πλέον ζήτημα σεβασμού προς το έργο και το μουσείο.
Η σχέση του «Comedian» με την κατανάλωση είναι σχεδόν οργανική. Όταν παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2019 στην έκθεση Art Basel Miami Beach, ένας άλλος καλλιτέχνης, ο Ντέιβιντ Ντατούνα, αφαίρεσε τη μπανάνα και την έφαγε δημοσίως ως διαμαρτυρία για την εξωφρενική – κατά την άποψή του – τιμή τού έργου, που τότε έφθανε τα 120 χιλίαδες δολάρια.
Κι όμως, το έργο όχι μόνο δεν έχασε την αξία του, αλλά συνέχισε να την αυξάνει. Το 2021 ένα από τα τρία επίσημα αντίτυπά του πωλήθηκε έναντι 5,2 εκατομμυρίων δολαρίων. Αγοραστής ήταν ο επιχειρηματίας των κρυπτονομισμάτων Τζάστιν Σαν, ο οποίος λίγες ημέρες αργότερα έφαγε και εκείνος τη μπανάνα μπροστά σε δημοσιογράφους.
«Είναι πολύ καλύτερη από τις άλλες μπανάνες», είχε δηλώσει με εμφανή διάθεση χιούμορ, αφού ολοκλήρωσε το γεύμα του.
Η τέχνη που εξοργίζει το κοινό δεν είναι νέο φαινόμενο
Αν η υπόθεση της μπανάνας φαίνεται παράλογη, η ιστορία της τέχνης δείχνει ότι οι μεγάλες αντιδράσεις απέναντι σε πρωτοποριακά έργα δεν αποτελούν εξαίρεση αλλά μάλλον κανόνα.
Το 1917, ο Γάλλος καλλιτέχνης Μαρσέλ Ντυσάν παρουσίασε ένα απλό ουρητήριο ως έργο τέχνης με τίτλο «Fountain». Το έργο απορρίφθηκε, χλευάστηκε και προκάλεσε σκάνδαλο. Σήμερα θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα του 20ού αιώνα και σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη τέχνη.
Ανάλογες αντιδράσεις είχαν προκαλέσει οι ιμπρεσιονιστές τον 19ο αιώνα, οι κυβιστές στις αρχές του 20ού αιώνα, ακόμη και έργα που σήμερα θεωρούνται αδιαμφισβήτητα αριστουργήματα.
Η ουσία της συζήτησης παραμένει η ίδια: είναι η τέχνη το αντικείμενο ή η ιδέα πίσω από αυτό;
Ο Κατελάν φαίνεται να απαντά πως η τέχνη βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την ερώτηση. Η μπανάνα δεν είναι απλώς μια μπανάνα. Είναι ένα σχόλιο για την αγορά της τέχνης, για την αξία που αποδίδουν οι άνθρωποι στα αντικείμενα και για το πώς ένα καθημερινό προϊόν μπορεί να μετατραπεί σε πολιτιστικό γεγονός αξίας εκατομμυρίων.
Και τελικά, είναι τέχνη μια μπανάνα στον τοίχο;
Το ερώτημα επιστρέφει κάθε φορά που η μπανάνα κλέβεται, τρώγεται ή γίνεται πρωτοσέλιδο.
Για πολλούς, το «Comedian» αποτελεί την απόδειξη ότι ο κόσμος της τέχνης έχει χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Για άλλους, είναι ένα ευφυές έργο που πέτυχε ακριβώς αυτό που επιδίωκε: να κάνει εκατομμύρια ανθρώπους να συζητούν για την τέχνη, την αξία και τα όριά της.
Η ειρωνεία είναι ότι κάθε νέα κλοπή, κάθε… μπουκιά και κάθε κύμα χλευασμού μοιάζει να ενισχύει ακόμη περισσότερο τη φήμη του έργου. Αν ο στόχος του καλλιτέχνη ήταν να προκαλέσει συζήτηση, τότε ίσως η μπανάνα να είναι από τα πιο επιτυχημένα έργα της σύγχρονης εποχής.
Και κάπου εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο παράδοξο. Ενώ οι περισσότεροι δυσκολεύονται να αποδεχθούν ότι μια μπανάνα κολλημένη με μονωτική ταινία στον τοίχο μπορεί να αξίζει εκατομμύρια, η ίδια αυτή μπανάνα καταφέρνει εδώ και επτά χρόνια να απασχολεί μουσεία, συλλέκτες, δικαστικές αρχές, δημοσιογράφους και εκατομμύρια χρήστες του διαδικτύου.
Ίσως τελικά να μην είναι η μπανάνα το έργο τέχνης. Ίσως το έργο να είναι όλοι εμείς που συνεχίζουμε να συζητάμε γι’ αυτήν.
