Στις εκβολές του ποταμού Νέβα, εκεί όπου η γη βουλιάζει στη λάσπη και η ομίχλη σκεπάζει τους βάλτους της Βαλτικής, ο τσάρος Πέτρος Α΄ της Ρωσίας παίρνει μία από τις πιο παράλογες αποφάσεις στην ευρωπαϊκή ιστορία.
Μπροστά του δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα. Ούτε πόλη, ούτε δρόμοι, ούτε λιμάνι. Μόνο παγωμένο νερό, κουνούπια, στρατιώτες και ένας πόλεμος που ακόμη δεν έχει τελειώσει. Οι Σουηδοί βρίσκονται σε μικρή απόσταση και η περιοχή θεωρείται ασταθής και επικίνδυνη.
Κι όμως, εκείνη τη μέρα, ο άνθρωπος που η ιστορία θα ονομάσει «Μέγα Πέτρο» διατάζει να χτιστεί εκεί η νέα πρωτεύουσα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.Το ημερολόγιο γράφει 27 Μαΐου 1703.
Οι περισσότεροι γύρω του πιστεύουν ότι έχει τρελαθεί.
Η «παράλογη» επιλογή
Ποιος λογικός ηγεμόνας θα επέλεγε έναν βάλτο για να χτίσει την καρδιά μιας αυτοκρατορίας;
Ο Πέτρος όμως δεν σκέφτεται σαν τους άλλους ηγεμόνες της εποχής του. Δεν θέλει απλώς να κυβερνήσει τη Ρωσία. Θέλει να τη μεταμορφώσει ολοκληρωτικά. Να τη βγάλει από τη μεσαιωνική απομόνωση και να τη μετατρέψει σε δύναμη που θα μπορεί να κοιτάζει κατάματα τις μεγάλες ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες.
Και για να το πετύχει, χρειάζεται κάτι που η Ρωσία ουσιαστικά δεν έχει: πρόσβαση στη θάλασσα και στο παγκόσμιο εμπόριο.
Εκείνη την εποχή, η Βαλτική Θάλασσα ελέγχεται σχεδόν ολοκληρωτικά από τη Σουηδία, η οποία λειτουργεί σαν απόλυτη κυρίαρχος της περιοχής. Τα μεγάλα εμπορικά δίκτυα της Βόρειας Ευρώπης περνούν μέσα από σουηδικά λιμάνια και η Ρωσία παραμένει αποκλεισμένη από τον πλούτο και την επιρροή που παράγει το θαλάσσιο εμπόριο.
Ο Πέτρος καταλαβαίνει ότι χωρίς λιμάνι η αυτοκρατορία του θα παραμείνει καταδικασμένη να ακολουθεί τις εξελίξεις αντί να τις καθορίζει.
Το «παράθυρο» στην Ευρώπη
Γι’ αυτό αποφασίζει να δημιουργήσει από το μηδέν μια πόλη-σύμβολο. Ένα «παράθυρο προς την Ευρώπη», όπως θα το αποκαλέσει αργότερα. Μια νέα πρωτεύουσα που δεν θα κοιτά προς την ασιατική ενδοχώρα, αλλά προς τις ευρωπαϊκές αγορές, τις τράπεζες και τα εμπορικά λιμάνια.
Το σχέδιο είναι γιγαντιαίο. Και πανάκριβο. Το ρωσικό κράτος, όμως, δεν διαθέτει τα χρήματα που απαιτούνται για ένα τόσο φιλόδοξο έργο. Ο Πέτρος τότε αποφασίζει να χρηματοδοτήσει την πόλη με τον μόνο τρόπο που γνωρίζει καλά: με βία, εξαναγκασμό και αδυσώπητη φορολογία.
Οι πλούσιοι έμποροι και οι ευγενείς της Ρωσίας λαμβάνουν εντολές να εγκαταλείψουν τη Μόσχα και να μετακομίσουν στη νέα πόλη. Δεν πρόκειται για πρόσκληση. Είναι αυτοκρατορική διαταγή.
Επενδυτές με το ζόρι
Όποιος διαθέτει περιουσία υποχρεώνεται να χτίσει πέτρινο σπίτι ή παλάτι με δικά του έξοδα. Όποιος αρνηθεί κινδυνεύει να χάσει τίτλους, περιουσίες ή την εύνοια του θρόνου.
Ουσιαστικά, ο τσάρος μετατρέπει ολόκληρη την οικονομική ελίτ της χώρας σε αναγκαστικούς επενδυτές του προσωπικού του οράματος.
Την ίδια στιγμή, δεκάδες χιλιάδες εργάτες, στρατιώτες και χωρικοί στέλνονται στους βάλτους για να ανοίξουν κανάλια, να μεταφέρουν πέτρες και να χτίσουν οχυρά, αποθήκες και λιμάνια.
Οι συνθήκες είναι απάνθρωπες. Το κρύο είναι αδυσώπητο, οι πλημμύρες συχνές και οι ασθένειες θερίζουν. Εργάτες πεθαίνουν από εξάντληση, πείνα και επιδημίες. Πολλοί βουλιάζουν κυριολεκτικά στη λάσπη κουβαλώντας οικοδομικά υλικά μέσα στους βάλτους.
Χιλιάδες άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους για να υψωθεί η νέα πόλη του τσάρου.
Φόροι παντού
Και ενώ το κόστος εκτοξεύεται, ο Πέτρος επιβάλλει ολοένα και πιο αλλόκοτους φόρους για να συγκεντρώσει χρήματα.
Φορολογεί τις κυψέλες μελισσών. Φορολογεί τα λουτρά. Φορολογεί τα θρησκευτικά βιβλία. Επιβάλλει τέλη σχεδόν σε κάθε δραστηριότητα που μπορεί να αποφέρει έσοδα στο κράτος.
Ο πιο διάσημος όμως φόρος είναι εκείνος που μένει στην ιστορία ως «φόρος της γενειάδας».
Ο Πέτρος θεωρεί ότι τα μακριά γένια συμβολίζουν την παλιά, συντηρητική Ρωσία που θέλει να εξαφανίσει. Θέλει οι ευγενείς του να μοιάζουν με τους αριστοκράτες της Δυτικής Ευρώπης, τους οποίους θαυμάζει.
Έτσι, όποιος επιθυμεί να διατηρεί γενειάδα υποχρεώνεται να πληρώνει ειδικό ετήσιο φόρο. Μάλιστα, όσοι καταβάλλουν το τέλος λαμβάνουν ένα μικρό χάλκινο μετάλλιο που πιστοποιεί ότι έχουν δικαίωμα να έχουν μούσι.
Ακόμη και η εμφάνιση μετατρέπεται σε εργαλείο κρατικής πολιτικής και φορολόγησης.
Το σχέδιο που αποδίδει
Παρά το τεράστιο ανθρώπινο και οικονομικό κόστος, το σχέδιο αρχίζει σταδιακά να αποδίδει.
Μέσα σε λίγες δεκαετίες, η Αγία Πετρούπολη μετατρέπεται σε μία από τις πιο εντυπωσιακές πόλεις της Ευρώπης. Ευρωπαίοι αρχιτέκτονες σχεδιάζουν παλάτια, λεωφόρους και κανάλια που θυμίζουν περισσότερο Άμστερνταμ και Βενετία παρά τη μεσαιωνική Μόσχα.
Το σημαντικότερο όμως είναι άλλο.
Η Ρωσία αποκτά επιτέλους πρόσβαση στις μεγάλες εμπορικές διαδρομές της Ευρώπης. Τα πλοία της αρχίζουν να μεταφέρουν ξυλεία, μέταλλα, σιτηρά και πρώτες ύλες προς τις δυτικές αγορές. Η οικονομία της αυτοκρατορίας αλλάζει προσανατολισμό και η χώρα μετατρέπεται σταδιακά σε μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη.
Ο Πέτρος έχει πετύχει αυτό που ήθελε. Η πόλη που γεννήθηκε μέσα στη λάσπη γίνεται το νέο κέντρο της αυτοκρατορίας του και το σύμβολο μιας Ρωσίας που φιλοδοξεί να επιβληθεί στην Ευρώπη.
Η σκοτεινή αλήθεια
Όμως πίσω από τη λαμπρή πρόσοψη της Αγίας Πετρούπολης κρύβεται μια πιο σκοτεινή αλήθεια.
Η πόλη δεν χτίστηκε μόνο με όραμα και φιλοδοξία. Χτίστηκε με εξαναγκασμό, βαριά φορολογία και χιλιάδες νεκρούς εργάτες που θυσιάστηκαν στους βάλτους της Βαλτικής.
Και ίσως γι’ αυτό η ιστορία της παραμένει μέχρι σήμερα τόσο συναρπαστική: γιατί είναι ταυτόχρονα ένα αρχιτεκτονικό θαύμα και ένα μνημείο αυταρχικής εμμονής — η πιο ακριβή απόδειξη ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη μοίρα μιας αυτοκρατορίας, αρκεί να είναι διατεθειμένος να πληρώσουν το τίμημα οι πάντες γύρω του.
