Η Νέα Υόρκη του 1792 δεν θυμίζει σε τίποτα τη σημερινή πρωτεύουσα του παγκόσμιου χρήματος.
Δεν υπάρχουν ουρανοξύστες, γιγαντοοθόνες ή traders που φωνάζουν μπροστά σε ηλεκτρονικούς πίνακες. Η Wall Street είναι ένας στενός δρόμος με λάσπη, άλογα, ξύλινα κτίρια και ανθρώπους που κυνηγούν γρήγορο πλουτισμό σε μια χώρα που μόλις έχει γεννηθεί.
Και όμως, εκεί, κάτω από ένα δέντρο, αρχίζει να χτίζεται η οικονομική αυτοκρατορία που θα καθορίσει τον σύγχρονο καπιταλισμό.
Στις 17 και 18 Μαΐου του 1792, είκοσι τέσσερις χρηματιστές και μεσίτες συγκεντρώνονται και υπογράφουν τη λεγόμενη Συμφωνία του Buttonwood — μια συμφωνία τόσο απλή, σχεδόν πρόχειρη, που κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι αποτελεί τη γέννηση του σημερινού Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης, του NYSE.
Το όνομα προέρχεται από τη βελανιδιά (buttonwood tree) κάτω από την οποία συναντήθηκαν.
Αυτό που δημιουργούν δεν είναι απλώς μια αγορά. Είναι ένα «κλειστό κλαμπ» εξουσίας.
Το πρώτο μεγάλο χρηματιστηριακό κραχ της Αμερικής
Για να καταλάβει κανείς γιατί γεννήθηκε η συμφωνία, πρέπει πρώτα να επιστρέψει λίγους μήνες νωρίτερα, στο πρώτο μεγάλο οικονομικό σοκ της αμερικανικής ιστορίας.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ακόμη μια νέα δημοκρατία, φορτωμένη με χρέη από την Επανάσταση. Ο υπουργός Οικονομικών Αλεξάντερ Χάμιλτον προσπαθεί να δημιουργήσει ένα οργανωμένο χρηματοπιστωτικό σύστημα, εκδίδοντας κρατικά ομόλογα και ιδρύοντας την Πρώτη Τράπεζα των ΗΠΑ.
Ξαφνικά, η νεαρή χώρα ανακαλύπτει τη γοητεία της κερδοσκοπίας.
Άνθρωποι που μέχρι χθες ήταν έμποροι, δικηγόροι ή απλοί μεσάζοντες αρχίζουν να αγοράζουν και να πουλούν ομόλογα και μετοχές σαν να πρόκειται για λαχεία. Η Wall Street γεμίζει φήμες, δάνεια και εύκολο χρήμα.
Στο κέντρο αυτής της φούσκας βρίσκεται ένας άνθρωπος: ο Γουίλιαμ Ντουέρ.
Πρώην αξιωματούχος του υπουργείου Οικονομικών και χαρισματικός κερδοσκόπος, ο Ντουέρ προσπαθεί ουσιαστικά να χειραγωγήσει την αγορά αγοράζοντας τεράστιες ποσότητες κρατικών τίτλων με δανεικά χρήματα. Θέλει να δημιουργήσει τεχνητή έλλειψη και να εκτοξεύσει τις τιμές.
Για λίγο μοιάζει ιδιοφυΐα. Μετά έρχεται η κατάρρευση. Τον Μάρτιο του 1792, ο Ντουέρ αδυνατεί να αποπληρώσει τα χρέη του. Το σύστημα πανικοβάλλεται. Οι τιμές καταρρέουν, επενδυτές χρεοκοπούν, οργισμένα πλήθη συγκεντρώνονται στους δρόμους και η νεαρή αμερικανική οικονομία παραπαίει.
Είναι το πρώτο μεγάλο κραχ της Wall Street.
Η μυστική συμφωνία
Μέσα στο χάος, 24 χρηματιστές αποφασίζουν ότι η αγορά δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί έτσι. Ή — πιο σωστά — αποφασίζουν ότι δεν θέλουν να συνεχίσει έτσι.
Συναντιούνται στη Wall Street και υπογράφουν μια σύντομη συμφωνία. Το βασικό της νόημα είναι απλό: θα συναλλάσσονται μόνο μεταξύ τους και θα τηρούν σταθερές προμήθειες.
Στην πράξη, δημιουργούν ένα προστατευμένο δίκτυο. Ένα οργανωμένο σύστημα που περιορίζει τον ανταγωνισμό και βάζει κανόνες σε μια μέχρι τότε άναρχη αγορά.
Ήταν μια μορφή «νόμιμης συνωμοσίας». Δεν το παρουσιάζουν έτσι, φυσικά. Επισήμως, στόχος είναι να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη και να προστατευθεί η αγορά από την κερδοσκοπική τρέλα.
Ανεπισήμως, όμως, οι 24 άνδρες δημιουργούν ένα πανίσχυρο κλειστό κύκλωμα που τους δίνει έλεγχο στις συναλλαγές και αποκλείει τους outsiders.
Και αυτό ακριβώς είναι το θεμέλιο της μελλοντικής Wall Street.
Από το δέντρο στην αυτοκρατορία
Η Συμφωνία του Buttonwood δεν ιδρύει αμέσως το σημερινό NYSE. Όμως δημιουργεί κάτι πολύ σημαντικότερο: τον πυρήνα ενός θεσμού που σταδιακά θα εξελιχθεί στην πιο ισχυρή χρηματιστηριακή αγορά του πλανήτη.
Τα επόμενα χρόνια, οι μεσίτες οργανώνονται καλύτερα, αποκτούν μόνιμους χώρους συναλλαγών και δημιουργούν επίσημους κανόνες λειτουργίας. Το 1817, το σχήμα αποκτά πιο θεσμική μορφή και μετατρέπεται στο New York Stock & Exchange Board — τον πρόδρομο του σύγχρονου NYSE.
Αυτό που ξεκινά ως μια μικρή συμφωνία επιβίωσης σε έναν δρόμο της Νέας Υόρκης, εξελίσσεται σε μηχανισμό που θα χρηματοδοτήσει:
- τη βιομηχανική επανάσταση των ΗΠΑ,
- την άνοδο των σιδηροδρόμων,
- τις αυτοκινητοβιομηχανίες,
- τις πετρελαϊκές αυτοκρατορίες,
- τη Silicon Valley,
- και τελικά την ίδια την αμερικανική παγκόσμια ισχύ.
Η Wall Street δεν γίνεται απλώς οικονομικό κέντρο. Γίνεται το νευρικό σύστημα του σύγχρονου καπιταλισμού.
Η ειρωνεία της ιστορίας
Υπάρχει όμως μια μεγάλη ειρωνεία σε αυτή την ιστορία.
Το χρηματιστήριο που σήμερα παρουσιάζεται ως σύμβολο της ελεύθερης αγοράς γεννήθηκε στην πραγματικότητα από μια προσπάθεια ελέγχου της αγοράς.
Οι άνθρωποι που έβαλαν τα θεμέλια της Wall Street δεν πίστευαν στο απόλυτο χάος του ανταγωνισμού. Προσπαθούσαν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον όπου οι ίδιοι θα είχαν μεγαλύτερη προβλεψιμότητα, ασφάλεια και δύναμη.
Με άλλα λόγια, η πιο ισχυρή καπιταλιστική μηχανή του κόσμου γεννήθηκε μέσα από μια συμφωνία περιορισμού του ανταγωνισμού.
Και ίσως αυτό να λέει πολλά όχι μόνο για την ιστορία της Wall Street, αλλά και για τον ίδιο τον καπιταλισμό.
Το δέντρο που άλλαξε τον κόσμο
Σήμερα, εκατοντάδες τρισεκατομμύρια δολάρια κινούνται κάθε χρόνο μέσα από τις αγορές που ξεκίνησαν από εκείνη τη συμφωνία.
Κυβερνήσεις πέφτουν, εταιρείες απογειώνονται ή καταρρέουν, συντάξεις, επιτόκια, στεγαστικά δάνεια και οικονομίες ολόκληρων χωρών επηρεάζονται καθημερινά από τις αποφάσεις της Wall Street.
Και όμως, όλα ξεκίνησαν από 24 άνδρες που στάθηκαν κάτω από μια βελανιδιά σε έναν μικρό δρόμο της Νέας Υόρκης, προσπαθώντας να προστατεύσουν τα δικά τους συμφέροντα μετά από ένα οικονομικό χάος.
Δεν το ήξεραν τότε. Αλλά εκείνη τη μέρα δεν έσωζαν απλώς μια αγορά. Έχτιζαν το κέντρο βάρους του παγκόσμιου χρήματος για τους επόμενους δύο αιώνες.
