Της Σοφίας Σκλείδα*
Η ποιητική συλλογή του Βασίλη Γεωργιάδη «Τα Καβαφογενή τα Ελληνιστικά» (Proforma, Αθήνα 2025) αποτελεί μια συνειδητή και ιδιαίτερα φιλόδοξη ποιητική κατάθεση, η οποία συνομιλεί δημιουργικά με το έργο και το πνεύμα του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη. Ήδη από τον τίτλο της η συλλογή δηλώνει τον άξονα της αισθητικής και ιδεολογικής της πρόθεσης, την αναφορά στον καβαφικό κόσμο και ειδικότερα στην ελληνιστική ιστορική και πολιτισμική ατμόσφαιρα, που τόσο βαθιά σφράγισε την ποίηση του Αλεξανδρινού δημιουργού.
Ο όρος «καβαφογενή», άλλωστε, υποδηλώνει πνευματική συγγένεια και δημιουργική γένεση από το καβαφικό υπόδειγμα, χωρίς όμως να αναιρεί την αυτοτέλεια της ποιητικής φωνής του συγγραφέα. Παράλληλα, ο προσδιορισμός «τα ελληνιστικά» εισάγει τον αναγνώστη σε έναν κόσμο ιστορικής μνήμης, παρακμής, μετάβασης και πολιτισμικής συνέχειας. Το έργο οικοδομεί έτσι ένα ποιητικό σύμπαν όπου πρόσωπα, τόποι, ερείπια, αισθήσεις και ιδεολογίες αποκτούν νέα λογοτεχνική ζωή.
Η συλλογή συγκροτείται γύρω από έναν ενιαίο θεματικό και αισθητικό πυρήνα. Τίτλοι όπως «Ιθάκη», «Η πόλις», «Περιμένοντας τους βαρβάρους», «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον», «Η τέχνη της ποιήσεως», αλλά και ποιήματα ιστορικού χαρακτήρα όπως «Υπατία», «Βαγώας», «Λικίνιος», «Παλμύρα» και «Περσεύς, Φιλίππου Ε’, τελευταίος ηγεμών της Μακεδονίας» φανερώνουν μια συνειδητή διάθεση διαλόγου με τον καβαφικό κόσμο, ενώ η ιστορία μετατρέπεται σε εργαλείο αυτογνωσίας και υπαρξιακού στοχασμού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το βιβλίο ανοίγει με κριτικό μελέτημα υπό τον τίτλο «Πολυφωνία, Ιστορικότητα και Ερωτισμός στον Ποιητικό Λόγο». Οι τρεις αυτοί άξονες προϊδεάζουν τον αναγνώστη για τον τρόπο ανάγνωσης της συλλογής. Η πολυφωνία εκφράζεται μέσα από τη συνύπαρξη διαφορετικών ιστορικών και ψυχικών φωνών, η ιστορικότητα μέσα από τη βαθιά εγγραφή των ποιημάτων στη συλλογική μνήμη, ενώ ο ερωτισμός -κατεξοχήν καβαφικό στοιχείο- μετασχηματίζεται εδώ σε προσωπική ποιητική εμπειρία.
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της συλλογής είναι ότι δεν προσεγγίζει τον Καβάφη ως εξωτερικό πρότυπο προς μίμηση, αλλά ως τρόπο θέασης του κόσμου. Ο Γεωργιάδης αξιοποιεί στοιχεία της καβαφικής τεχνοτροπίας, τη λιτότητα, την ειρωνεία, την ιστορική σκηνοθεσία και την υπόγεια συγκινησιακή φόρτιση, χωρίς να εγκλωβίζεται στη σκιά του προδρόμου του. Αντίθετα, μετατρέπει την επίδραση σε προσωπικό ποιητικό στίγμα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δημιουργικής συνομιλίας αποτελεί το ποίημα «Η Πόλις». Αν και ο τίτλος παραπέμπει ευθέως στο ομώνυμο καβαφικό ποίημα, το περιεχόμενο μετατοπίζεται από την εξωτερική πραγματικότητα στην εσωτερική κατάσταση του ανθρώπου. Η πόλη παρουσιάζεται ως χώρος πολιτισμικής αποδόμησης, όπου οι άνθρωποι στρέφονται εναντίον των ίδιων των συμβόλων τους. Αντίστοιχα στο ποίημα «Τείχη» ο εγκλεισμός δεν προέρχεται μόνο από την κοινωνία αλλά και από τα ίδια τα πάθη και τις επιλογές του υποκειμένου.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το ποίημα «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον», όπου η ιστορική σύγκρουση παγανισμού και χριστιανισμού μετατρέπεται σε αλληγορία πολιτισμικής μετάβασης. Η καταστροφή των ιερών και του Σεραπείου λειτουργεί ως σύμβολο της διαρκούς αλλαγής των πολιτισμών και της εύθραυστης μοίρας κάθε ιστορικής εποχής.
Ταυτόχρονα, ποιήματα όπως το «Τριάκοντα ή πεντήκοντα ξύλινοι τύραννοι» προσδίδουν στη συλλογή μια έντονη πολιτική και ηθική διάσταση. Οι «ξύλινοι τύραννοι» λειτουργούν ως διαχρονική μεταφορά της εξουσίας και της επιβολής πάνω στη συλλογική συνείδηση, αποδεικνύοντας ότι η ποίηση μπορεί να αποτελέσει χώρο στοχασμού αλλά και διαμαρτυρίας.
Η γλώσσα της συλλογής, εξάλλου, κινείται ανάμεσα στη λόγια ιστορική έκφραση και στον βιωματικό στοχαστικό τόνο. Ο ελεύθερος στίχος κυριαρχεί, ενώ η σύνταξη διατηρεί μια συνειδητή απλότητα που επιτρέπει στις εικόνες και στις ιδέες να αναδειχθούν με καθαρότητα. Η λεκτική πυκνότητα, οι υπαινικτικές διατυπώσεις και οι πολιτισμικές αναφορές δημιουργούν έναν λόγο ελεγειακό, στοχαστικό και αισθητικά πειθαρχημένο.
Εξίσου σημαντική είναι και η φιλολογική συνείδηση του συγγραφέα. Η παρουσία βιβλιογραφίας στο τέλος του τόμου, με αναφορές σε μελέτες και πρακτικά σχετικά με τον Καβάφη και τα «καβαφογενή» ποιήματα, αποδεικνύει ότι ο Γεωργιάδης γνωρίζει πλήρως την παράδοση στην οποία εντάσσεται. Με αυτόν τον τρόπο η συλλογή λειτουργεί ως συνειδητή συμβολή σε έναν ευρύτερο λογοτεχνικό και ερευνητικό διάλογο.
Η αισθητική ταυτότητα του βιβλίου ενισχύεται και από τα παρακειμενικά του στοιχεία. Το πορτρέτο του Καβάφη στο εξώφυλλο, οι εικαστικές αναφορές της ύστερης αρχαιότητας, η αφιέρωση στον αείμνηστο καθηγητή Γλωσσολογίας και συγγραφέα Γιώργο Καναράκη, καθώς και το προλογικό σημείωμα της ομότιμης καθηγήτριας του ΕΚΠΑ Λιάνας Σακελλίου εντάσσουν το έργο σε μια ευρύτερη πνευματική γενεαλογία.
Συμπληρωματικά, ο ίδιος ο ποιητής, μέσα από την εισαγωγή του με τίτλο «Το υπόδειγμα Καβάφη», δηλώνει ξεκάθαρα ότι στόχος του δεν είναι η απλή μίμηση της καβαφικής τεχνοτροπίας, αλλά η δημιουργική και η αναστοχαστική συνομιλία μαζί της. Η ιστορία, η μνήμη, η παρακμή, ο έρωτας και η αξιοπρέπεια μετατρέπονται έτσι σε διαχρονικούς άξονες μιας ποίησης που επιχειρεί να συνδέσει το παρελθόν με τη σύγχρονη ανθρώπινη εμπειρία.
Συνολικά «Τα Καβαφογενή τα Ελληνιστικά» παρουσιάζονται ως μια σοβαρή, ώριμη και πολιτισμικά φορτισμένη ποιητική εργασία. Η συλλογή αναδεικνύει τη δυνατότητα της σύγχρονης ποίησης να συνομιλεί δημιουργικά με την παράδοση, να μεταπλάθει την ιστορική μνήμη και να την καθιστά ζωντανή πνευματική εμπειρία. Τέλος, η αξία της υπερβαίνει τα όρια της καθαρά λογοτεχνικής απόλαυσης, καθώς μπορεί να λειτουργήσει και ως σημαντικό ερευνητικό και φιλολογικό τεκμήριο για τη μελέτη της σχέσης ανάμεσα στην ποίηση, στην ιστορία και την πολιτισμική συνείδηση.
* Φιλόλογος, συγγραφέας, διδάκτωρ Συγκριτικής Παιδαγωγικής, αντιπρόεδρος της ΕΕΛ
