Εντονο προβληματισμό για πιθανές παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων έχουν προκαλέσει οι προτάσεις της κυβέρνησης για τη συνταγματική αναθεώρηση σε σχέση με το άρθρο 14 που αφορά την ελευθερία της έκφρασης
Έντονο προβληματισμό για πιθανές παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων έχουν προκαλέσει οι προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας για τη συνταγματική αναθεώρηση, και σε σχέση με το άρθρο 14 που αφορά την ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου.
Το άρθρο 14 περιλαμβάνεται στα λεγόμενα θεμελιώδη δικαιώματα -και όχι απλώς στα συνταγματικά- γιατί η προστασία τους εκτείνεται και πέρα από το Σύνταγμα και βρίσκεται υπό την προστασία του Ευρωπαϊκού και Διεθνούς Δικαίου. Η προστασία μάλιστα σε συνταγματικό και διεθνές επίπεδο προσομοιάζει στα θεμελιώδη δικαιώματα, σύμφωνα με τους συνταγματολόγους, με τη σχέση που έχουν τα συγκοινωνούντα δοχεία και δεν ακολουθεί την ιεραρχία των πηγών δικαίου. Έτσι, όταν το Σύνταγμα προσφέρει μεγαλύτερη προστασία στον φορέα του δικαιώματος σε σχέση με το Διεθνές Δίκαιο, τότε λαμβάνεται υπόψη η διάταξη του Συντάγματος. Μάλιστα, το παραπάνω κατοχυρώνεται με ρητή πρόβλεψη και στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ, άρθρο 53). Εάν, από την άλλη, μεγαλύτερη προστασία προσφέρεται από το Διεθνές Δίκαιο, τότε η κρίση θα διαμορφωθεί με βάση το Διεθνές Δίκαιο. Εν ολίγοις, σε περίπτωση μη συμφωνίας του επιπέδου προστασίας, εφαρμόζεται η αρχή της ευνοϊκότερης ρύθμισης.
Ειδικώς η προστασία της έκφρασης και του Τύπου αποτελεί τον πυρήνα όλων των θεμελιωδών δικαιωμάτων, καθώς χωρίς αυτό το δικαίωμα δεν υπάρχει κανένα άλλο από τα θεμελιώδη, όπως η θρησκευτική ελευθερία ή το δικαίωμα στο συνέρχεσθαι και το συνεταιρίζεσθαι.
Ερωτήματα
Οι προτάσεις της κυβέρνησης έχουν δημιουργήσει ήδη πολλά ερωτήματα σε νομικούς κύκλους σε σχέση με την προστασία του ίδιου του πυρήνα του δικαιώματος, ο οποίος, όταν παραβιάζεται, καταργείται τελικά το δικαίωμα. Δημιουργούν μάλιστα υπόνοιες για προσπάθεια ελέγχου, ειδικά της λειτουργίας του Τύπου, πρωτοφανείς για τα μεταπολιτευτικά δεδομένα. Συγκεκριμένα, στη δημοσιότητα δόθηκαν οι εξής δύο προτάσεις:
– Αποκάθαρση και εξορθολογισμός Τύπου, τηλεόρασης, ραδιοφώνου και δικτύου.
– Προστασία του δημοσιογράφου έναντι του εργοδότη του.
Το τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει «αποκάθαρση και «εξορθολογισμός» δεν μπορεί να το υποθέσει κανένας από τους νομικούς με τους οποίους επικοινώνησε η «δημοκρατία». Το μόνο βέβαιο είναι πως για την εφαρμογή μίας τέτοιας συνταγματικής διάταξης θα χρειαστεί σίγουρα εφαρμοστικός νόμος, τον οποίο φυσικά θα μπορεί να αλλάζει κάθε κυβέρνηση ή ακόμα και μία ίδια κυβέρνηση όσες φορές το επιθυμεί, θα μπορεί ακόμη και να τον αλλάζει κάθε μήνα, προκειμένου να ρυθμίζει τη λειτουργία του Τύπου σύμφωνα με τα συμφέροντά της.
Η λέξη δε «αποκάθαρση» προϋποθέτει πως κάποιου είδους κάθαρση έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Ίσως η κυβέρνηση να εννοεί ως κάθαρση τη λειτουργία του Μητρώου Τύπου, με την οποία όμως δεν φαίνεται να τακτοποίησε μερικά εξαιρετικά βασικά προβλήματα (εάν δεν δημιούργησε και περαιτέρω).
Το γεγονός ότι οι ενισχύσεις δεν δίνονται σε εφημερίδες που πληρούν κάποια ελάχιστα όρια διανομής και πιστοποιημένης κυκλοφορίας για να αποτραπεί πιθανή αξίωση ή κατάχρηση της διαδικασίας επιδοτήσεων δεν είναι κάθαρση.
Το γεγονός ότι οι κρατικές επιδοτήσεις δεν δίνονται ανά εφημερίδα αλλά ανά εκδοτική επιχείρηση είναι γεγονός που νοθεύει κατάφωρα τον ανταγωνισμό. Δεν αποτελεί σίγουρα κάθαρση να ενισχύονται πολύ περισσότερο κάποιες εφημερίδες από άλλες λόγω της εταιρικής μορφής που εκδίδονται και μάλιστα τη στιγμή που η Πολιτεία είναι υπεύθυνη για να λαμβάνει θετικά μέτρα προστασίας του ανταγωνισμού στον Τύπο. Όχι να τον νοθεύει.
«Κάθαρση» με διατάξεις αντισυνταγματικές
Κάθαρση του Τύπου δεν είναι επίσης η αντισυνταγματική διάταξη του ν. 5105/2024 με την οποία προστέθηκε η πρόβλεψη στον νόμο του 1981 περί αστικής ευθύνης του Τύπου ότι ο διευθυντής και διευθυντής σύνταξης πρέπει πρακτικά να είναι μέλη συνδικαλιστικού σωματείου.
Το παραπάνω, βέβαια, αναμένεται να αλλάξει, καθώς υπάρχει σχετική πρόβλεψη στο νομοσχέδιο του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη, που πριν λίγες μέρες ολοκληρώθηκε η δημόσια διαβούλευσή του, που αναπροσαρμόζει αναφέροντας «ότι ο Διευθυντής και Διευθυντής Σύνταξης πρέπει να είναι δημοσιογράφοι». Κι έτσι, όμως, παραμένει η προσπάθεια της κυβέρνησης να ελέγξει έναν χώρο ο οποίος με βάση το Σύνταγμα πρέπει να είναι απολύτως ελεύθερος ακόμα και στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και δραστηριοποιείται, καθώς αποτελεί ελεγκτικό μηχανισμό της εξουσίας απαραίτητο για τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Η διάταξη δε του κ. Μαρινάκη ορίζει ακόμη ότι «σε περίπτωση κυκλοφορίας φύλλου κατά παράβαση αυτής της πρόβλεψης «επιβάλλεται εντός δέκα (10) ημερών από το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, κάθε φορά, διοικητικό πρόστιμο δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ». Χρίζει δηλαδή η κυβέρνηση το ΕΣΡ υπεύθυνο για τη λειτουργία του Τύπου, το οποίο με βάση το Σύνταγμα δεν μπορεί και δεν πρέπει να εμπλέκεται, καθώς είναι υπεύθυνο μόνο για τον έλεγχο και τις κυρώσεις στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα, επειδή, με βάση το άρθρο 15 του Συντάγματος, «Η ραδιοφωνία και η τηλεόραση υπάγονται στον άμεσο έλεγχο του Κράτους».
Εντύπωση, βέβαια, έχει προκαλέσει και η πρόταση για «προστασία του δημοσιογράφου απέναντι στον εκδότη», δεδομένου ότι δεν είναι κατανοητό τι αφορά, αφού η ήδη υπάρχουσα νομοθεσία καλύπτει τους δημοσιογράφους απέναντι στα εργασιακά και άλλα δικαιώματά τους. Θα είναι θέμα αντίθετης άποψης του δημοσιογράφου απέναντι στον εκδότη ή θα καταλήγει να είναι σε κάποιες περιπτώσεις θέμα αντίθετης γνώμης της κάθε κυβέρνησης απέναντι στον εκδότη τελικά, ανάλογα με το εάν είναι αρεστός ή όχι;
Το άρθρο 14 είναι ξεκάθαρο. «Kαθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και διά του Τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του Kράτους. O Τύπος είναι ελεύθερος. H λογοκρισία και κάθε άλλο προληπτικό μέτρο απαγορεύονται». (παρ. 1 &2).
Το Σύνταγμα προσφέρει θεσμικές εγγυήσεις για την ελευθερία του Τύπου, προστατεύοντας ακόμη και τη δραστηριότητά του. Και οι εγγυήσεις αυτές συνδέονται «με την ελευθερία της έκφρασης, τον ρόλο του ως δημόσιου φύλακα, την επιχειρηματική και τεχνική του λειτουργία και τη διαφύλαξη της ιδιωτικής αυτονομίας και του πλουραλισμού του», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο καθηγητής Δημοσίου Δικαίου του ΕΚΠΑ Ιωάννης Τασσόπουλος στην ανάλυσή του στην έγκριτη επιστημονικά ιστοσελίδα Syntagma Watch για το άρθρο 14.
Αλήθεια, εάν η κυβέρνηση θέλει πράγματι να προστατεύσει τον Τύπο, γιατί δεν προτείνει στη συνταγματική αναθεώρηση προστατευτική πρόβλεψη για τα SLAPPs, δηλαδή για τις στρατηγικές, αβάσιμες και απειλητικές αγωγές και μηνύσεις που στοιβάζονται στα δικαστήρια και απειλούν πραγματικά τη λειτουργία του;
