Η ευρωπαϊκή αγορά ζάχαρης βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα εμπορική αναταραχή, όχι επειδή λείπει προϊόν, αλλά επειδή το προϊόν εισέρχεται από μια οδό που ολοένα και περισσότερο αμφισβητείται. Το καθεστώς Inward Processing Regime, IPR, που επιτρέπει την εισαγωγή πρώτης ύλης στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς δασμούς, υπό τον όρο ότι θα μεταποιηθεί και θα επανεξαχθεί, έχει μετατραπεί σε κεντρικό σημείο αντιπαράθεσης ανάμεσα στους Ευρωπαίους τευτλοπαραγωγούς, τη βιομηχανία ζάχαρης, τους παραδοσιακούς προμηθευτές από τρίτες χώρες και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Τα νέα στοιχεία που κυκλοφορούν στον κλάδο δείχνουν την ένταση του προβλήματος. Οι εισαγωγές ζάχαρης μέσω IPR φέρονται να έφθασαν τους 512.000 τόνους στους πρώτους τέσσερις μήνες της εμπορικής περιόδου 2025, 2026, από 260.000 τόνους στους δύο πρώτους μήνες. Από αυτή την ποσότητα, περίπου 340.000 τόνοι συνδέονται κυρίως με τη Βραζιλία, τον μεγαλύτερο παγκόσμιο παίκτη στη ζάχαρη και χώρα που βρίσκεται ήδη στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης για τη Mercosur.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν εξεταστεί η κατανομή των εισαγωγών ακατέργαστης ζάχαρης για ραφινάρισμα. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat που επικαλούνται παράγοντες της αγοράς, το μερίδιο των εισαγωγών μέσω IPR στις συνολικές εισαγωγές ακατέργαστης ζάχαρης για ραφινάρισμα έχει αυξηθεί θεαματικά. Την περίοδο 2024, 2025, οι εισαγωγές μέσω IPR ανήλθαν σε 570.544 τόνους, ενώ οι κανονικές εισαγωγές περιορίστηκαν σε μόλις 35.234 τόνους. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν 94% των εισαγωγών ακατέργαστης ζάχαρης για ραφινάρισμα πέρασε από το συγκεκριμένο καθεστώς.
Για την περίοδο 2025, 2026 μέχρι σήμερα, η εικόνα παραμένει εξαιρετικά φορτισμένη. Οι εισαγωγές μέσω IPR καταγράφονται στους 336.727 τόνους, έναντι 63.633 τόνων κανονικών εισαγωγών, με το μερίδιο του IPR να παραμένει πάνω από 84%. Πρόκειται για επίπεδα που απέχουν πολύ από την ιστορική κανονικότητα της αγοράς. Το 2010, 2011, οι εισαγωγές μέσω IPR αντιστοιχούσαν σε περίπου 303.000 τόνους, απέναντι σε 2,4 εκατ. τόνους κανονικών εισαγωγών. Σήμερα, η αναλογία έχει σχεδόν αντιστραφεί.
Η μεταβολή αυτή δεν είναι απλώς τεχνική. Αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής εμπορικής πολιτικής για τη ζάχαρη. Οι κανονικές εισαγωγές μέσω δασμολογικών ποσοστώσεων, εξαιρουμένων της Μολδαβίας και της Ουκρανίας, δείχνουν σημαντική συρρίκνωση σε σχέση με προηγούμενες περιόδους. Το σύνολο των ποσοτήτων που εκδόθηκαν ή αποσύρθηκαν ανήλθε σε 1.161.996 τόνους την περίοδο 2022, 2023, υποχώρησε στους 74.794 τόνους το 2023, 2024, αυξήθηκε στους 218.694 τόνους το 2024, 2025 και βρίσκεται στους 245.310 τόνους μέχρι στιγμής για το 2025, 2026.
Ταυτόχρονα, οι εισαγωγές ακατέργαστης ζάχαρης από χώρες ACP, LDC και Νότιας Αφρικής, που παραδοσιακά τροφοδοτούσαν την ευρωπαϊκή βιομηχανία ραφιναρίσματος, έχουν μειωθεί απότομα. Από 558.716 τόνους την περίοδο 2017, 2018 και 1.036.401 τόνους την περίοδο 2018, 2019, οι ροές περιορίστηκαν στους 186.264 τόνους το 2023, 2024, στους 35.224 τόνους το 2024, 2025 και στους 63.633 τόνους μέχρι στιγμής το 2025, 2026. Για τους παραδοσιακούς προμηθευτές της ΕΕ, το ερώτημα είναι πλέον εάν το IPR έχει αρχίσει να υποκαθιστά το κανονικό προτιμησιακό εμπόριο.
Στην αγορά ζάχαρης, αυτό μεταφράζεται σε έντονη πολιτική πίεση. Οι Ευρωπαίοι τευτλοπαραγωγοί υποστηρίζουν ότι η αύξηση των εισαγωγών μέσω IPR συμπίπτει με μια περίοδο κατά την οποία η ευρωπαϊκή παραγωγή ζαχαρότευτλων ήταν καλή και η αγορά αντιμετωπίζει ήδη υπερπροσφορά. Την ίδια στιγμή, οι παραγωγοί έχουν αρχίσει να περιορίζουν τις εκτάσεις τους για την περίοδο 2026, 2027, με μέση μείωση περίπου 7% και σε ορισμένες περιοχές ακόμη και 25%.
Η ένταση έχει φθάσει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο Επίτροπος Γεωργίας και Τροφίμων, Κρίστοφ Χάνσεν, είχε ανακοινώσει στα τέλη Ιανουαρίου ότι εξετάζεται η αναστολή της χρήσης του IPR στον τομέα της ζάχαρης. Η απόφαση αυτή χαιρετίστηκε από οργανώσεις του κλάδου, οι οποίες όμως ζητούν πλέον ταχύτερη εφαρμογή. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, η εφαρμογή δεν αναμένεται πριν από τα τέλη Μαΐου, χρονοδιάγραμμα που χαρακτηρίζεται ανεπαρκές από τους παραγωγούς, καθώς η νέα καλλιεργητική περίοδος έχει ήδη ξεκινήσει.
Το βασικό επιχείρημα των επικριτών είναι ότι το IPR σχεδιάστηκε ως εργαλείο μεταποίησης και εξαγωγής, όχι ως μηχανισμός συστηματικής παράκαμψης του δασμολογικού και εμπορικού πλαισίου της Ένωσης. Όταν, όπως δείχνουν τα στοιχεία, η μεγάλη πλειονότητα των εισαγωγών ακατέργαστης ζάχαρης για ραφινάρισμα εισέρχεται μέσω IPR, η συζήτηση παύει να αφορά μια τελωνειακή λεπτομέρεια και μετατρέπεται σε ζήτημα ισορροπίας της αγοράς.
Για τις Βρυξέλλες, η υπόθεση είναι λεπτή. Από τη μία πλευρά, η Επιτροπή πρέπει να προστατεύσει την αξιοπιστία των εμπορικών της εργαλείων και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Από την άλλη, πρέπει να απαντήσει στις πιέσεις ενός ευρωπαϊκού αγροτικού κλάδου που βλέπει τις τιμές, τις εκτάσεις και τις επενδυτικές αποφάσεις να επηρεάζονται από εισαγωγικές ροές που θεωρεί στρεβλωτικές.
Το ζήτημα της ζάχαρης δείχνει πλέον να υπερβαίνει τα όρια μιας κλαδικής διαφοράς. Αγγίζει τη σχέση της ΕΕ με τη Βραζιλία, τη θέση των παραδοσιακών προμηθευτών από χώρες ACP και LDC, τη συμφωνία με τη Mercosur, αλλά και την αντοχή της ευρωπαϊκής γεωργίας σε ένα περιβάλλον όπου οι τελωνειακές εξαιρέσεις μπορούν να αλλάξουν γρήγορα τους όρους ανταγωνισμού. Για τους τευτλοπαραγωγούς, το αίτημα είναι σαφές, η αναστολή του IPR στη ζάχαρη να εφαρμοστεί άμεσα και το καθεστώς να επανεξεταστεί σε βάθος πριν επανέλθει σε πλήρη λειτουργία.
*Το IPR σημαίνει Inward Processing Regime, καθεστώς μεταποίησης με απαλλαγή δασμών.
