Στις αρχές του 17ου αιώνα, η Ισπανία μοιάζει ανίκητη.Τα πλοία της κουβαλούν χρυσό και ασήμι από τον Νέο Κόσμο, οι στρατοί της κυριαρχούν στην Ευρώπη και οι βασιλιάδες της πιστεύουν ότι ο πλούτος τους είναι ανεξάντλητος.
Όμως πίσω από τη χρυσή βιτρίνα, η μεγαλύτερη αυτοκρατορία της εποχής σαπίζει αργά. Και στις 19 Μαΐου 1643, στη μάχη του Ροκρουά, ο κόσμος βλέπει για πρώτη φορά τη μεγάλη αλήθεια: η Ισπανία είναι ένας κούφιος γίγαντας. Το ημερολόγιο γράφει 19 Μαΐου 1643.
Η ομίχλη πάνω από τα χωράφια του Ροκρουά αρχίζει να διαλύεται. Οι Ισπανοί στρατιώτες σφίγγουν τα δόρατα και περιμένουν ακίνητοι. Είναι οι πιο τρομακτικοί πολεμιστές της Ευρώπης. Για περισσότερο από έναν αιώνα θεωρούνται ανίκητοι.
Απέναντί τους, ο νεαρός Γάλλος δούκας του Ενγκιέν, ο μελλοντικός Μέγας Κοντέ, ετοιμάζεται να επιτεθεί.
Η Ευρώπη κρατά την ανάσα της. Όταν η μάχη τελειώσει, χιλιάδες Ισπανοί θα κείτονται νεκροί και ένας μύθος θα έχει καταρρεύσει. Δεν πέφτει απλώς ένας στρατός. Καταρρέει η ψευδαίσθηση της πλουσιότερης αυτοκρατορίας του κόσμου. Μιας αυτοκρατορίας που είχε τόσο πολύ χρυσάφι, ώστε ξέχασε πώς να παράγει πλούτο.
Το χρυσάφι που έμοιαζε ατελείωτο
Έναν αιώνα νωρίτερα, η Ισπανία μοιάζει να έχει κερδίσει το μεγαλύτερο οικονομικό τζακ ποτ στην ανθρώπινη ιστορία.
Μετά την κατάκτηση των αυτοκρατοριών των Αζτέκων και των Ίνκας, αμέτρητοι τόνοι χρυσού και ασημιού αρχίζουν να φτάνουν στα ισπανικά λιμάνια. Τα καράβια επιστρέφουν από τον Νέο Κόσμο φορτωμένα θησαυρούς. Οι δρόμοι της Σεβίλλης γεμίζουν εμπόρους, τυχοδιώκτες, τραπεζίτες και ευγενείς που πιστεύουν ότι η ισπανική ισχύς θα κρατήσει για πάντα.
Ο βασιλιάς της Ισπανίας κυβερνά εδάφη στην Ευρώπη, στην Αμερική, στην Ασία και στην Αφρική. «Στην αυτοκρατορία του δεν δύει ποτέ ο ήλιος», λένε.
Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα. Το χρυσάφι δεν κάνει μια χώρα πλούσια από μόνο του.
Η αυτοκρατορία που σταμάτησε να δουλεύει
Σιγά σιγά, η Ισπανία πέφτει σε μια οικονομική παγίδα που σήμερα οι οικονομολόγοι θα ονόμαζαν «κατάρα του εύκολου χρήματος» ή ακόμη και πρόδρομο της διαβόητης «ολλανδικής ασθένειας».
Όταν το χρήμα ρέει άφθονο και εύκολα, η παραγωγή αρχίζει να θεωρείται περιττή.
Οι Ισπανοί ευγενείς περιφρονούν τη βιοτεχνία, το εμπόριο και τη χειρωνακτική εργασία. Το να δουλεύεις θεωρείται σχεδόν ντροπή για έναν αριστοκράτη. Οι νέοι ονειρεύονται καριέρα στον στρατό, στην Εκκλησία ή στη διοίκηση της αυτοκρατορίας — όχι σε εργαστήρια και εργοστάσια.
Η χώρα αρχίζει να εισάγει σχεδόν τα πάντα: υφάσματα από τη Φλάνδρα, εργαλεία από τη Γερμανία, προϊόντα από τη Γαλλία και την Ιταλία.
Το χρυσάφι μπαίνει στην Ισπανία και σχεδόν αμέσως φεύγει προς την υπόλοιπη Ευρώπη.
Η πρώτη πληθωριστική κρίση της Ιστορίας
Και τότε έρχεται το δεύτερο χτύπημα. Όσο περισσότερο ασήμι και χρυσός κυκλοφορεί, τόσο περισσότερο ανεβαίνουν οι τιμές. Στην Ευρώπη του 16ου αιώνα ξεσπά αυτό που πολλοί ιστορικοί θεωρούν η πρώτη μεγάλη πληθωριστική κρίση της νεότερης εποχής.
Το ψωμί ακριβαίνει. Τα ενοίκια εκτοξεύονται. Οι μισθοί δεν ακολουθούν.
Οι Ισπανοί βασιλιάδες πιστεύουν ότι έχουν ατελείωτα χρήματα και δανείζονται συνεχώς για να χρηματοδοτήσουν πολέμους, παλάτια και στρατούς.
Μόνο που ακόμη και τα βουνά χρυσού κάποτε τελειώνουν. Η Ισπανία χρεοκοπεί ξανά και ξανά. Το κράτος που κάθεται πάνω στον μεγαλύτερο θησαυρό του πλανήτη κηρύσσει επανειλημμένα στάση πληρωμών.
Είναι ένα παράδοξο που μοιάζει αδιανόητο: η πλουσιότερη αυτοκρατορία της Γης δεν μπορεί να πληρώσει τους λογαριασμούς της.
Οι στρατιώτες που δεν πληρώνονται
Η παρακμή δεν φαίνεται αμέσως. Για χρόνια, η στρατιωτική μηχανή της Ισπανίας συνεχίζει να τρομοκρατεί την Ευρώπη. Οι περίφημοι Τέρθιος παραμένουν σχεδόν ανίκητοι.
Όμως πίσω από τη βιτρίνα, το σύστημα καταρρέει.
Οι στρατιώτες μένουν απλήρωτοι επί μήνες. Ο εξοπλισμός παλιώνει. Η διαφθορά εξαπλώνεται. Η οικονομία δεν μπορεί πλέον να στηρίξει τις ατελείωτες πολεμικές εκστρατείες μιας αυτοκρατορίας που πολεμά παντού ταυτόχρονα.
Η Γαλλία, αντίθετα, χτίζει ένα πιο σύγχρονο και παραγωγικό κράτος.
Και τότε έρχεται το Ροκρουά.
Η ημέρα που έσπασε ο μύθος
Στη μάχη της 19ης Μαΐου 1643, οι Ισπανοί πολεμούν με την παλιά πειθαρχία και την παλιά υπερηφάνεια. Αλλά δεν αρκεί πια.
Οι γαλλικές δυνάμεις διαλύουν τον άλλοτε ανίκητο στρατό. Για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από έναν αιώνα, η Ευρώπη καταλαβαίνει ότι η ισπανική υπερδύναμη δεν είναι αθάνατη.
Το σοκ είναι τεράστιο. Το Ροκρουά δεν είναι απλώς μια χαμένη μάχη. Είναι η στιγμή που αποκαλύπτεται πως η αυτοκρατορία των αμύθητων θησαυρών έχει χτιστεί πάνω σε σαθρά θεμέλια.
Η Ισπανία είχε χρυσάφι. Αλλά δεν είχε δημιουργήσει μια οικονομία που να παράγει πραγματικό, βιώσιμο πλούτο.
Η «κατάρα» που επιστρέφει ξανά και ξανά
Αιώνες αργότερα, οικονομολόγοι και ιστορικοί θα επιστρέψουν ξανά στην ισπανική περίπτωση για να εξηγήσουν ένα διαχρονικό φαινόμενο.
Όταν μια χώρα βασίζεται υπερβολικά σε εύκολο χρήμα — είτε είναι χρυσός, είτε πετρέλαιο, είτε φούσκες στις αγορές — αρχίζει συχνά να ξεχνά τα δύσκολα αλλά ουσιαστικά: την παραγωγή, την καινοτομία, την εργασία, τη δημιουργία πραγματικής αξίας.
Η Ισπανία του 17ου αιώνα είναι ίσως το πρώτο μεγάλο μάθημα στην ιστορία της οικονομίας ότι ο πλούτος μπορεί να γίνει παγίδα.
Και πως καμία αυτοκρατορία, όσο χρυσάφι κι αν διαθέτει, δεν μπορεί να επιβιώσει για πάντα αν μετατραπεί σε έναν κούφιο γίγαντα.
