Όταν ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προσγειωθεί στο Πεκίνο στα μέσα Μαΐου, οι εντυπώσεις θα έχουν μεγαλύτερη σημασία από τα αποτελέσματα. Η συνάντηση με τον κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ -που είχε αρχικά προγραμματιστεί νωρίτερα αλλά αναβλήθηκε λόγω του πολέμου κατά του Ιράν- έχει ήδη αποκαλύψει κάτι ουσιώδες: καμία πλευρά δεν μπορούσε να αντέξει το κόστος της ακύρωσης. Σε μια εποχή οξυνόμενου ψυχροπολεμικού ανταγωνισμού, και οι δύο ηγέτες χρειάζονται να δείξουν ότι μπορούν να χαμηλώσουν τον γεωπολιτικό πυρετό χωρίς να εμφανιστούν ότι κάνουν υποχωρήσεις.

Η σύνοδος, ωστόσο, είναι κάτι περισσότερο από πολιτικό θέατρο. Εντάσσεται σε μια βαθύτερη διαδικασία που κανένα κοινό ανακοινωθέν δεν μπορεί να αποκρύψει: τη σταδιακή διχοτόμηση του διεθνούς συστήματος σε δύο ασύμβατες τάξεις πραγμάτων.

Από τη μία, ένα σύστημα με επίκεντρο τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους· από την άλλη, ένα σύστημα με επίκεντρο την Κίνα και τους εταίρους της. Αυτό που διακυβεύεται στο Πεκίνο δεν είναι απλώς η διαχείριση μιας διμερούς σχέσης. Είναι οι όροι ενός νέου Ψυχρού Πολέμου – ενός ανταγωνισμού που εκτείνεται από την τεχνολογία και το εμπόριο έως την ενέργεια, τη ναυτιλία, τα χρηματοπιστωτικά δίκτυα και τους ίδιους τους κανόνες του διεθνούς συστήματος.

Η ατζέντα της συνόδου μπορεί να συνοψιστεί σε πέντε άξονες: εμπόριο, τεχνολογία, Ιράν, Ιαπωνία και Ταϊβάν.

Εμπόριο: Εντυπώσεις χωρίς ουσία

Το εμπόριο φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, το ευκολότερο θέμα. Είναι και το πιο παραπλανητικό. Ο Τραμπ επιδιώκει σημαντική μείωση του εμπορικού ελλείμματος, αλλά αυτό είναι ανέφικτο σε πολιτικά χρήσιμο χρονικό ορίζοντα. Η στρατηγική του Πεκίνου — βιομηχανική πρωτοκαθεδρία, υποκατάσταση εισαγωγών και μείωση εξωτερικών εξαρτήσεων – dual circulation strategy – κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Η Κίνα δεν επιδιώκει να αγοράζει περισσότερα από τη Δύση, αλλά λιγότερα — και να καθιστά τον υπόλοιπο κόσμο περισσότερο εξαρτημένο από αυτήν.

Το πιθανότερο αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: συμβολικές αγορές ενέργειας, αεροσκαφών και αγροτικών προϊόντων, προσωρινές παύσεις δασμών και δηλώσεις προόδου. Το τείχος δασμών θα παραμείνει. Οι ανακοινώσεις θα είναι χρήσιμες για εσωτερική κατανάλωση αλλά δεν θα συνιστούν ουσιαστική στρατηγική μεταβολή.

Τεχνολογία: Από την αλληλεξάρτηση στην αντιπαλότητα

Αν το εμπόριο αφορά τις εντυπώσεις, η τεχνολογία αφορά την ισχύ. Οι αμερικανικοί περιορισμοί στις εξαγωγές προηγμένων ημιαγωγών στοχεύουν στον αποκλεισμό της Κίνας από τις κρίσιμες υποδομές της τεχνητής νοημοσύνης. Το Πεκίνο αντέδρασε αξιοποιώντας την κυριαρχία του σε σπάνιες γαίες για να αυξήσει το κόστος των αμερικανικών τεχνολογικών περιορισμών.

Και οι δύο πλευρές έχουν πλέον καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα: η αλληλεξάρτηση δεν είναι πλέον πλεονέκτημα αλλά τρωτότητα. Ο πλανήτης οδεύει προς δύο παράλληλα τεχνολογικά οικοσυστήματα — με διαφορετικά πρότυπα, διαφορετικές αλυσίδες εφοδιασμού, διαφορετικούς κανόνες. Καμία σύνοδος κορυφής δεν μπορεί να αντιστρέψει αυτή τη δυναμική.

Ιράν: Η σκιά πάνω από τη σύνοδο

Το Ιράν δεν είναι απλώς ένα ακόμη θέμα της ατζέντας. Είναι το γεωπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγεται η σύνοδος. Η Κίνα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ενεργειακές ροές του Περσικού Κόλπου. Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ ανέδειξε αυτή την τρωτότητα και αύξησε το κόστος ενέργειας. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να αξιοποιήσει την κινεζική επιρροή στην Τεχεράνη ως μοχλό — με αντάλλαγμα ενεργειακή σταθερότητα και δασμολογικές ανακουφίσεις.

Εδώ μπορεί να υπάρξει περιορισμένη σύγκλιση συμφερόντων. Αλλά η γεωμετρία του προβλήματος είναι τριγωνική. Η Κίνα δεν θέλει μια ήττα της Τεχεράνης που να αποδυναμώσει τον ευρασιατικό άξονα Πεκίνου-Μόσχας-Τεχεράνης έναντι της Δύσης. Και εδώ προκύπτει η πιο οξεία αντιπαράθεση στην παρούσα συγκυρία: στις 2 Μαΐου — δώδεκα μέρες πριν από τη σύνοδο — το Πεκίνο επικαλέστηκε για πρώτη φορά τον νέο νόμο του κατά της εξωεδαφικής δικαιοδοσίας, εκδίδοντας εντολή που απαγορεύει σε κινεζικές τράπεζες και εταιρείες να συμμορφωθούν με τις αμερικανικές κυρώσεις κατά πέντε κινεζικών διυλιστηρίων που προμηθεύονται ιρανικό πετρέλαιο. Η Ουάσιγκτον θεωρεί αυτές τις συναλλαγές παράνομες· το Πεκίνο τις θεωρεί απολύτως νόμιμες βάσει διεθνούς δικαίου. Πρόκειται για σύγκρουση αρχών που δεν επιλύεται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Ιαπωνία: Το αγκάθι στις σχέσεις ΗΠΑ Κίνας

Η δυναμική στάση του Τόκιο υπό τη νέα πρωθυπουργό Σανάε Τακάιτσι — επιταχυνόμενος επανεξοπλισμός, στενότερος αμυντικός συντονισμός με Ουάσιγκτον, Σεούλ και Καμπέρα — έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία στο Πεκίνο. Η σημασία της δεν βρίσκεται μόνο στα προγράμματα επανεξοπλισμού , αλλά στο μήνυμα που εκπέμπει: μια Ιαπωνία που αντιστέκεται αποδεικνύει σε Ινδία, Βιετνάμ και Φιλιππίνες ότι η εξισορρόπηση της Κίνας είναι εφικτή. Αυτό υπονομεύει τη βασική κινεζική επιδίωξη — την καλλιέργεια της αντίληψης ότι η κυριαρχία της στην Ασία είναι αναπόφευκτη. Είναι πιθανό ο Σι να ζητήσει αμερικανική αυτοσυγκράτηση απέναντι στο Τόκιο. Δεν πρόκειται να την λάβει.

Ταϊβάν: Το μόνιμο πρόβλημα

Στην καρδιά της αμερικανοκινεζικής αντιπαράθεσης βρίσκεται η Ταϊβάν. Για τον πρόεδρο Σι, η επανένωση αποτελεί κορυφαίο στρατηγικό στόχο. Για τον Τραμπ, η Ταϊβάν είναι ταυτόχρονα ζήτημα αξιοπιστίας, διαπραγματευτικό χαρτί και πεδίο τακτικών κινήσεων. Ο Τραμπ έχει ήδη καθυστερήσει προμήθειες αμερικανικών οπλικών συστημάτων ύψους 14 δισεκατομμυρίων δολαρίων στην Ταιβαν — ανακοίνωσε μάλιστα ότι θα συζητήσει με τον Σι τις αμερικανικές πωλήσεις όπλων στην Ταϊβάν, πράγμα που προκάλεσε τρόμο στην Ταϊπέι.

Τα θεσμικά αντίβαρα παραμένουν ισχυρά — οι αμερικανικές δεσμεύσεις έχουν νομοθετική κατοχύρωση και διακομματική συναίνεση. Η “στρατηγική ασάφεια” που διέπει την αμερικανική πολιτική στο ζήτημα της Ταιβαν για δεκαετίες ήταν πάντα στρατηγικά σκόπιμη. Γίνεται όμως επικίνδυνη όταν η ασάφεια παύει να είναι σκόπιμη και αρχίζει να είναι ακούσια.

Εικόνα και πραγματικότητα

Σε επίπεδο εικόνας, η σύνοδος θα παρουσιαστεί ως επιτυχία και για τις δύο πλευρές. Ο Τραμπ θα ενισχύσει την εικόνα του ως κεντρικού διαπραγματευτή της παγκόσμιας πολιτικής. Ο Σι θα επιβεβαιώσει ότι η Κίνα παραμένει ισότιμος πόλος ισχύος.

Σε επίπεδο ουσίας, τα αποτελέσματα θα είναι περιορισμένα: εμπορικές διευθετήσεις, προσεκτικές λεκτικές διατυπώσεις για την τεχνολογία, ασαφή μηνύματα για το Ιράν, καμία πρόοδος στα ζητήματα Ιαπωνίας και Ταϊβάν.

Ο λόγος είναι δομικός. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα δεν διαπραγματεύονται πλέον εντός ενός κοινού πλαισίου — ανταγωνίζονται για τη διαμόρφωση δύο διαφορετικών πλαισίων. Η συνάντηση του Πεκίνου δεν θα αποτελέσει σημείο καμπής. Θα επιβεβαιώσει τη μετάβαση σε έναν διπολικό κόσμο όπου ο ανταγωνισμός είναι δομικός και η αύξηση της σχετικής ισχύος παραμένει το κύριο μέλημα της κάθε πλευράς. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν οι δύο δυνάμεις θα συνεχίσουν να ανταγωνίζονται. Είναι αν μπορούν να διαχειριστούν τον ανταγωνισμό τους με αυτοσυγκράτηση ώστε να αποτρέψουν μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση. Με αυτό το κριτήριο, ακόμη και το ότι γίνεται η σύνοδος κορυφής θα μπορούσε να θεωρηθεί επιτυχία.

*Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και Πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων