Της Ουρανίας Καββαδά-Κασόλα*
Στην Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου περιφέρεται λιτανευόμενη κάθε χρόνο κατά τις εορτές Εξόδου μία εικόνα που δεν εξέρχεται από ναό ή άλλο καθαγιασμένο τόπο, αλλά από το Μουσείο Ιστορίας και Τέχνης του δήμου, καλούμενο Πινακοθήκη, καθιστώντας αυτή το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα εικόνας σε τελετή περιφοράς με εκκλησιαστική τάξη, συνοδευόμενη από τον κλήρο, τον ανώτατο άρχοντα, εξαπτέρυγα και λιβανιστήρια, που δεν είναι αμιγώς λατρευτική αλλά και έμπλεη ιστορικής και εθνικής φόρτισης. Η Εικόνα της Εξόδου λειτουργεί για τη συλλογική συνείδηση σαν σύμβολο ελευθερίας και αυτοθυσίας, ιερό κειμήλιο στο μνημόσυνο των Εξοδιτών το βράδυ του Σαββάτου του Λαζάρου και το πρωί της Κυριακής των Βαΐων, γεφυρώνοντας τη θρησκευτική πίστη με την ιστορική μνήμη.
Η λιτανευόμενη Εικόνα, αντίγραφο του πίνακα του Θεόδωρου Βρυζάκη «Η Έξοδος του Μεσολογγίου», του πλέον αντιπροσωπευτικού της Ελληνικής Επανάστασης, εγράφη από τον ζωγράφο και αγιογράφο Άγγελο Κασόλα το έτος 1929, εκτίθεται στο Μουσείο Ιστορίας και Τέχνης και λιτανεύεται έκτοτε και μέχρι σήμερα. Δημιουργήθηκε δε κατόπιν παραγγελίας του δημάρχου Χρήστου Ευαγγελάτου για να αντικαταστήσει τη μέχρι τότε λιτανευόμενη Εικόνα, έργο του Ζακύνθιου ζωγράφου και αγιογράφου Δημήτριου Πελεκάση, στον οποίο είχε αναθέσει το έτος 1908 ο δήμαρχος Σωκράτης Στάικος τη δημιουργία αντιγράφου από τον πρωτότυπο πίνακα του Βρυζάκη.
Η ανάγκη να φιλοτεχνηθεί νέα Εικόνα προέκυψε εξαιτίας μιας εφιαλτικής πυρκαγιάς που ξέσπασε τη νύχτα της 15ης Φεβρουαρίου 1929 στο Μεσολόγγι, κατά δε τον Τύπο της εποχής «αποδεικνύεται εκ των δικαστικών ερευνών ότι οφείλεται σε κακούργον εμπρησμόν» και «απετέφρωσε το δημαρχιακό κατάστημά του και κατέστρεψε όλα τα πολύτιμα εθνικά κειμήλια, τα οποία εφυλάσσοντο εν αυτώ». Μεταξύ των εθνικών κειμηλίων, που ήταν «σπουδαιότατα, μεγίστης σημασίας και εξ ίσου μεγάλης ιστορικής και χρηματικής αξίας», ο Τύπος -όπως και ο δήμος- προέτασσε τους πρωτότυπους μεγάλους πίνακες του Θεόδωρου Βρυζάκη δηλαδή «1) της Εξόδου του Μεσολογγίου, 2) της ανατινάξεως της πυριτιδαποθήκης από τον Χρήστο Καψάλη και 3) της ορκωμοσίας του Βύρωνος». Ομοίως «έγινε παρανάλωμα του πυρός και η επί μεγαλοπρεπούς θρόνου ευρισκόμενη περίφημος Εικών της Εξόδου η οποία περιφέρετο κατά τον εορτασμόν της επετείου της Εξόδου ανά την πόλιν».
Όμως οι πίνακες της Εξόδου του Βρυζάκη που κατεστράφησαν δεν ήταν ένας, αλλά δύο, οι μοναδικές τότε πρωτότυπες εκδοχές του έργου του καλλιτέχνη της Ιστορίας της Επανάστασης, που δείχνει τη συγκίνηση της ελληνικής καρδιάς του, ενταγμένου ιδεολογικά στο φιλελληνικό κίνημα του Μονάχου, με ηρωική εικαστική θεώρηση. O Bρυζάκης, αποβιώσας στις 11 Δεκεμβρίου 1878, κληροδότησε έναν από αυτούς στον Δήμο Μεσολογγίου και τον άλλο, μαζί με όσα έργα βρίσκονταν στο ατελιέ του στο Μόναχο, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Μετά την παραλαβή από το πανεπιστήμιο, η συλλογή φιλοξενήθηκε στο Πολυτεχνείο, όπου και η Σχολή Καλών Τεχνών, κατόπιν δε της ίδρυσης της Εθνικής Πινακοθήκης το έτος 1900 παραδόθηκε σε αυτή.
Εν όψει του σημαντικότατου εορτασμού των 100 ετών από την Έξοδο του Μεσολογγίου, στις 25 Απριλίου 1926, με την επίσημη συμμετοχή της κυβέρνησης Πάγκαλου, ο δήμαρχος Χρήστος Ευαγγελάτος είχε δανεισθεί από την Εθνική Πινακοθήκη τον έτερο πίνακα λόγω της κακής κατάστασης του έργου που είχε κληροδοτηθεί στον Δήμο Μεσολογγίου. Πράγματι, η Έξοδος που ευρίσκετο στο δημαρχείο αλλά και τα άλλα δύο έργα «του έξοχου αριστοτέχνου ζωγράφου Θεοδώρου Βρυζάκη εκτελεσθέντα κατά τα έτη 1856-1863» μαρτυρείται από τον Δημήτριο Κασόλα, αγιογράφο και ιεροδιάκονο, πατέρα του Άγγελου, σε ανέκδοτο χειρόγραφό του, ότι «εξ αγνοίας και αδιαφορίας των εκάστοτε Δημάρχων της Ι. Πόλεως Μεσολογγίου κατεστράφησαν κυριολεκτικώς και έγιναν αγνώριστα και εντελώς άχρηστα εκ των πολλών επιθέσεων επ’ αυτών παχυτάτων και ολεθρίων ατέχνων χονδροβερνικωμάτων εκ των οποίων κατεμαύρισαν, κατεσκλήρυναν και κατεκάησαν αυτά εις τοιαύτον βαθμόν ώστε να σπάζει ο μουσαμάς αυτών ως και ανωτέρω αναφέρω ως φλοιός ξερού ξύλου».
Μετά τον εορτασμό της εκατονταετηρίδος, παρέμεινε ο πίνακας της Εθνικής Πινακοθήκης στο Μεσολόγγι και έτσι τη νύχτα της πυρκαγιάς κάηκαν όχι μόνο τα δύο αυθεντικά έργα της Εξόδου, αλλά και το αντίγραφο του Πελεκάση που λιτανεύετο, με συνέπεια «η Πόλη να βαδίζει στο εορτασμό του 1929 χωρίς Εικόνα», όπως χαρακτηριστικά καταγράφει ο Αριστείδης Καβάγιας στη μονογραφία του για τους Κασολαίους ζωγράφους. Τότε ο δήμαρχος παρήγγειλε στο Δημήτριο Κασόλα να ζωγραφίσει την Εικόνα με πρότυπο μια μικρή λιθογραφία του Lemercier που κυκλοφορούσε στο Παρίσι από το 1856, με δίγλωσση αφιέρωση στον Όθωνα και με στοιχεία «Θ.Π.Βρυζάκης εποίει». Ο Δημήτριος επέλεξε για την εργασία αυτή τον δευτερότοκο υιό του, τον Άγγελο, μόλις 23 ετών, που με τη λιθογραφία και τα χρώματα, όπως ο ίδιος κατέθεσε «βγαλμένα από το νου μου, όπως τα αισθανόμουνα», δημιούργησε σε μουσαμά 1,10×0,80 τη λατρευτική Εικόνα, φέρουσα στα αριστερά την υπογραφή «Άγγελος Κασόλας» και δεξιά την ένδειξη «Εκ του εργαστηρίου Δημ. Ζ. Κασόλα και υιών 1929».
Το εν λόγω αντίγραφο που δημιουργήθηκε απουσία του πρωτοτύπου στάθηκε επί σχεδόν πέντε δεκαετίες το μοναδικό σημείο αναφοράς του πίνακα αυτού της Εξόδου για τη σύγχρονη εικονογραφία του Αγώνα και τις μονογραφίες για το έργο του Βρυζάκη.Το 1977, την τρίτη και μοναδική, πλέον, αυθεντική εκδοχή του πίνακα του Βρυζάκη εντόπισε η ιστορικός Τέχνης Κατερίνα Σπετσιέρη-Beschi στην ελληνική πρεσβεία της Ρώμης, υπογεγραμμένη «Θ.Π.Βρυζάκης 1853», διαστάσεων 1,64×1,21. Ο πίνακας αυτός, κατά την ιστορικό, πρόκειται για την πρώτη εικαστική έκδοση του θέματος από τον Βρυζάκη, είχε εκτεθεί στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης το 1853, αγοράστηκε εν συνεχεία από τον Λουδοβίκο Α΄ της Βαυαρίας, στάθηκε το αρχέτυπο για τη λιθογραφία του Lemercier και πέρασε σε ιδιωτική συλλογή και από κει στην πρεσβεία.
Αυτή την αυθεντική εκδοχή του πίνακα του Βρυζάκη που εκτίθεται περίοπτα στην Εθνική Πινακοθήκη υποδέχθηκε με τιμή και δέος και φιλοξενεί από τις 22 Μαρτίου για την επέτειο των 200 χρόνων της Εξόδου ο Δήμος της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου στο Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο, αναμένοντας πλήθος επισκεπτών. Το αντίγραφο του Κασόλα, η Εικόνα, εχθές το πρωί του Σαββάτου του Λαζάρου, βγήκε πάλι από την Πινακοθήκη για να λιτανευθεί και να προσκυνηθεί, όπως επί 98 χρόνια, στηριζόμενη στους ώμους των νιάτων της ιερής θαλασσόπολης, όπως αποκαλούσε το Μεσολόγγι ο πατέρας του καλλιτέχνη.
*Δικηγόρος
