Φεμινισμός και σπισισμός. Οι vegan φεμινίστριες διευρύνουν τον αγώνα για δικαιώματα, υπερασπιζόμενες όλα τα θηλυκά πλάσματα. Πριν λίγους μήνες, στις 18 Οκτωβρίου, κατά τη διάρκεια της Frieze Week 2025 στο Λονδίνο, οι δρόμοι της πόλης έγιναν σκηνή για μια πρωτότυπη καλλιτεχνική διαμαρτυρία με τίτλο «The Milking Herd».
Η δράση αυτή διοργανώθηκε από την SPECIESISM.WTF, έναν οργανισμό που χρησιμοποιεί την τέχνη ως μέσο κοινωνικής παρέμβασης με στόχο τον τερματισμό του σπισισμού.
Γυναίκες ακτιβίστριες εμφανίστηκαν στον δημόσιο χώρο ως «γυναίκες που αρμέγονται», αναπαριστώντας τη σωματική εκμετάλλευση που υφίστανται καθημερινά οι αγελάδες στη βιομηχανία γάλακτος. Η δράση πέρασε από κεντρικά σημεία της πόλης, ανάμεσα στα οποία τα Ανάκτορα του Μπάκιγχαμ, το Frieze στο Regent’s Park και το λεγόμενο «Met Gala» του Λονδίνου, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις αλλά και δημόσιο διάλογο.
Η εικόνα ήταν συμβολική αλλά ξεκάθαρη: το σώμα μιας θηλυκής αγελάδας μετατρέπεται σε εργαλείο παραγωγής. Στους δρόμους του Λονδίνου, εκεί όπου πριν από έναν αιώνα οι σουφραζέτες διεκδικούσαν το δικαίωμα ψήφου, μια νέα γενιά φεμινιστριών βγαίνει ξανά να διαμαρτυρηθεί. Αυτή τη φορά όμως το σύνθημα δεν αφορά μόνο τις γυναίκες, αλλά όλα τα θηλυκά σώματα που υφίστανται εκμετάλλευση. Με περφόρμανς, ακτιβισμό και πολιτικό λόγο, vegan φεμινίστριες κάνουν σαφές ότι ο αγώνας για ισότητα δεν μπορεί να αγνοεί τα μη ανθρώπινα ζώα.
Η ιστορική εμπειρία της καταπίεσης
Οι γυναίκες γνωρίζουν καλά τι σημαίνει αγώνας για δικαιώματα. Για χιλιάδες χρόνια δεν είχαν ούτε το δικαίωμα ψήφου ούτε πρόσβαση σε βασικές κοινωνικές και πολιτικές ελευθερίες. Τα δικαιώματα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα δεν χαρίστηκαν, κερδήθηκαν μέσα από μακροχρόνιους αγώνες, διαδηλώσεις και συλλογικές διεκδικήσεις.
Αυτή η ιστορική εμπειρία καταπίεσης είναι που οδηγεί πολλές γυναίκες σήμερα να βλέπουν πιο καθαρά και άλλες μορφές αδικίας. Πολλές φεμινίστριες στρέφουν πλέον το βλέμμα τους και προς τα άλλα ζώα, αναγνωρίζοντας ότι η εκμετάλλευση των σωμάτων, ιδιαίτερα των θηλυκών σωμάτων, δεν περιορίζεται μόνο στο ανθρώπινο είδος.
Ο όρος «σπισισμός» περιγράφει ακριβώς αυτή τη διάκριση: την ιδέα ότι τα συμφέροντα των ζώων έχουν μικρότερη αξία μόνο και μόνο επειδή ανήκουν σε διαφορετικό είδος. Ο σπισισμός είναι μια μορφή ρατσισμού που, δυστυχώς, αφορά ακόμα και ανθρώπους που αποφάσισαν να είναι αντιρατσιστές και αντιφασίστες.
Ακόμα και στην ομιλία της πάστορος Μαριάν Μπάντ μπροστά στον Τραμπ «Δείξε έλεος» για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον ρατσισμό, η οποία έγινε σε μια πολύ καίρια στιγμή και ευτυχώς πραγματοποιήθηκε, πέρασαν ξώφαλτσα οι λέξεις «πτηνοτροφικές μονάδες», «κρέατος», σαν να μην αφορούν αυτές οι λέξεις άλλα πλάσματα που διαβιούν σε άθλιες συνθήκες, που φοβούνται, που υποφέρουν, που κακοποιούνται, που στερούνται όχι απλώς δικαιωμάτων αλλά την ίδια τους τη ζωή.
Διαθεματικός φεμινισμός και εκμετάλλευση των ζώων
Ο σύγχρονος φεμινισμός γίνεται όλο και πιο διαθεματικός. Αναγνωρίζει ότι οι μορφές καταπίεσης – κάθε είδους, φύλου, φυλής, τάξης, ακόμη και του περιβάλλοντος – συνδέονται μεταξύ τους.
Η φεμινιστική σκέψη, ιδιαίτερα μέσα από το έργο της Carol Adams, έχει αναδείξει τις βαθιές πολιτισμικές συνδέσεις ανάμεσα στον σεξισμό και τη συστηματική εκμετάλλευση των ζώων. Στο βιβλίο της The Sexual Politics of Meat, η Adams εξηγεί πώς τα σώματα των ζώων, όπως και τα σώματα των γυναικών, μετατρέπονται συχνά σε αντικείμενα κατανάλωσης, κέρδους και ηδονής. Η αντικειμενοποίηση αυτή είναι ένα κοινό μοτίβο σε κοινωνικά συστήματα που βασίζονται στην κυριαρχία πάνω στους πιο ευάλωτους.
Στις μέρες μας τα πράγματα για τα μη ανθρώπινα ζώα χειροτερεύουν. Ακόμα και η μητρότητα γίνεται θέαμα. Παραθέτω ένα μόνο παράδειγμα: μια αγελάδα υποβλήθηκε σε τεχνητή πρόκληση τοκετού μπροστά σε κοινό, ώστε οι επισκέπτες να μπορούν να παρακολουθήσουν τη γέννηση του μοσχαριού, το 2024, σε μια γεωργική έκθεση στην Πολιτεία Συρακούσες της Νέας Υόρκης (ΗΠΑ).
Λίγα μόλις λεπτά μετά τη γέννηση, το νεογέννητο μοσχάρι απομακρύνθηκε από τη μητέρα του. Η φωτορεπόρτερ Jo-Anne McArthur από τον οργανισμό We Animals κατέγραψε αυτή τη σκληρή πραγματικότητα.
Μητέρες, γυναίκες, θηλυκότητες, φεμινίστριες, τι συμβαίνει εδώ;
Η σκηνή αυτή δεν είναι εξαίρεση αλλά μέρος της κανονικότητας της γαλακτοβιομηχανίας. Για να παράγει γάλα, μια αγελάδα πρέπει πρώτα να γεννήσει το σώμα της έχει δεχτεί πολλές καταναγκαστικές εγκυμοσύνες. Πρόκειται για βιασμούς. Τα μωρά της απομακρύνονται σχεδόν αμέσως, ώστε το γάλα να διοχετευθεί για ανθρώπινη κατανάλωση.
Ποια δικαιώματα καταπατώνται;
Σε τέτοιες πρακτικές παραβιάζονται θεμελιώδεις αρχές που πολλοί θεωρητικοί των δικαιωμάτων των ζώων θεωρούν βασικές:
- το δικαίωμα ενός ζώου να μην χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως μέσο παραγωγής
- το δικαίωμα στη μη βίαιη αναπαραγωγή και στον σωματικό αυτοκαθορισμό
- το δικαίωμα της μητέρας να παραμένει με το νεογέννητό της
- το δικαίωμα να μην υποβάλλεται σε άγχος, φόβο και εξαναγκασμό
- το δικαίωμα να μην μετατρέπεται η ζωή του σε θέαμα ή προϊόν
Για πολλές vegan φεμινίστριες, τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η εκμετάλλευση των θηλυκών σωμάτων, είτε ανθρώπινων είτε μη ανθρώπινων, βασίζεται σε παρόμοιες λογικές κυριαρχίας.
Ο φεμινισμός δεν είναι μόνο ένας αγώνας για τα δικαιώματα των γυναικών. Είναι ένας αγώνας για έναν κόσμο χωρίς συστήματα κυριαρχίας και εκμετάλλευσης. Ένας διευρυμένος ορίζοντας δικαιοσύνης.
Όλο και περισσότερες γυναίκες αποκτούν μια διαθεματική ματιά: η ελευθερία και η αξιοπρέπεια είναι αξίες καθολικές, δεν μπορούν να περιορίζονται μόνο στο ανθρώπινο είδος.
Είναι ώρα να μιλήσουμε για την καταπίεση που υφίστανται τα μη ανθρώπινα ζώα ακόμα και από άτομα που πρωτοστατούν σε αγώνες διεκδίκησης των δικών τους δικαιωμάτων.
Η δικαιοσύνη δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Και ναι, είναι ώρα να δούμε φεμινίστριες χωρίς γούνες, χωρίς δερμάτινα, χωρίς κανένα απολύτως σύμβολο καταπίεσης άλλων πλασμάτων.
