Ό,τι ξεκινά ως έκτακτο μέτρο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μόνιμο καθεστώς.
Αντιμέτωπη με μία οικονομία παγιδευμένη στο τέλμα και έναν καταστροφικό αποπληθωρισμό, η Τράπεζα της Ιαπωνίας ανακοινώνει ότι θα οδηγήσει το βασικό της επιτόκιο «όσο το δυνατόν χαμηλότερα». Στην πράξη: σχεδόν στο μηδέν.
Είναι Φεβρουάριος του 1999 και στο Τόκιο δεν πέφτουν τίτλοι τέλους. Πέφτουν – ραγδάια- τα επιτόκια.
Η απόφαση δεν αντιμετωπίζεται τότε ως παγκόσμια καμπή. Αντιμετωπίζεται ως ιαπωνική ιδιαιτερότητα — μια κίνηση απελπισίας μιας χώρας που δεν μπορεί να ξεφύγει από τη «χαμένη δεκαετία» της. Ένα ιαπωνικό πείραμα. Κι όμως, εκείνη η στιγμή αποδεικνύεται προάγγελος μιας νέας εποχής: της εποχής όπου το φθηνό χρήμα γίνεται κανόνας και όχι εξαίρεση.
Από τη φούσκα στην παγίδα
Για να καταλάβουμε όμως πώς φτάσαμε εκεί, πρέπει να γυρίσουμε ακόμη μία δεκαετία πίσω. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 η Ιαπωνία είναι η πιο φιλόδοξη οικονομία του πλανήτη. Οι τιμές ακινήτων στο Τόκιο εκτοξεύονται, το χρηματιστήριο αγγίζει ιστορικά ύψη, οι ιαπωνικές επιχειρήσεις επενδύουν επιθετικά παγκοσμίως. Το 1989 ο δείκτης Nikkei φτάνει σχεδόν τις 39.000 μονάδες.
Και μετά έρχεται η κατάρρευση. Η φούσκα σκάει, οι τράπεζες γεμίζουν «κόκκινα» δάνεια, η κατανάλωση παγώνει. Η οικονομία εισέρχεται σε παρατεταμένη στασιμότητα. Οι τιμές δεν αυξάνονται — μειώνονται.
Ο αποπληθωρισμός εγκαθίσταται σαν μόνιμη απειλή. Οι επιχειρήσεις καθυστερούν επενδύσεις, τα νοικοκυριά αναβάλλουν δαπάνες, το κράτος συσσωρεύει χρέος για να στηρίξει τη ζήτηση.
Η Τράπεζα της Ιαπωνίας μειώνει σταδιακά τα επιτόκια, αλλά το πρόβλημα δεν είναι το κόστος του χρήματος. Είναι η εμπιστοσύνη.
Το 1999, η απόφαση είναι καθαρή: αν η οικονομία δεν ανταποκρίνεται, το χρήμα θα γίνει σχεδόν δωρεάν.
Η γέννηση του ZIRP
Η πολιτική μηδενικών επιτοκίων — Zero Interest Rate Policy (ZIRP) — είναι πρωτοφανής για μεγάλη οικονομία. Η ιαπωνική κεντρική τράπεζα δεσμεύεται να διατηρήσει τα επιτόκια κοντά στο μηδέν μέχρι να εξαφανιστεί ο αποπληθωριστικός κίνδυνος.
Οι αγορές αρχικά αντιμετωπίζουν την κίνηση με σκεπτικισμό. Στη Δύση, οικονομολόγοι και κεντρικοί τραπεζίτες βλέπουν την Ιαπωνία ως ειδική περίπτωση: δημογραφική γήρανση, τραπεζικά προβλήματα, δομικές αδυναμίες. Δεν πρόκειται — πιστεύουν — για γενικό μοντέλο.
Αλλά το «πείραμα» δεν σταματά εκεί. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 η Τράπεζα της Ιαπωνίας εισάγει και την πολιτική της ποσοτικής χαλάρωσης (QE) – πολύ πρινο όρος γίνει παγκόσμιος. Αγοράζει κρατικά ομόλογα, διοχετεύει ρευστότητα στο σύστημα, προσπαθεί να σπάσει την ψυχολογία της στασιμότητας.
Η Ιαπωνία γίνεται εργαστήριο.
Η στιγμή της παγκόσμιας μετάδοσης
Το 2008, η χρηματοπιστωτική κρίση αλλάζει τα πάντα. Ξαφνικά όλοι θυμούνται το ιαπωνικό πείραμα και δεν διστάζουν να το ακολουθήσουν. Η Federal Reserve μειώνει τα επιτόκια στο μηδέν. Ακολουθεί ποσοτική χαλάρωση πρωτοφανούς κλίμακας. Λίγα χρόνια αργότερα η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – δεσμευόμενη να κάνει «ό,τι χρειαστεί» για να κρατήσει όρθια την Ευρωζώνη – υιοθετεί αρνητικά επιτόκια και μαζικές αγορές ομολόγων.
Η «ιαπωνοποίηση» δεν είναι πια φόβος· είναι πραγματικότητα. Οι αποδόσεις ομολόγων σε Ευρώπη και ΗΠΑ κατρακυλούν. Τα επιτόκια παραμένουν χαμηλά για περισσότερο από μία δεκαετία. Οι αγορές συνηθίζουν στην αφθονία ρευστότητας. Οι επενδυτές αναζητούν απόδοση σε πιο ριψοκίνδυνα assets. Οι τιμές μετοχών και ακινήτων εκτοξεύονται.
Το πείραμα του 1999 γίνεται κανονικότητα του 2010.
Οι παρενέργειες
Τα πειράματα όμως τείνουν να έχουν και παρενέργειες. Το φθηνό χρήμα σταθεροποιεί οικονομίες, αλλά αλλάζει και τη δομή τους.
Το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος διογκώνονται. Οι κυβερνήσεις συνηθίζουν να δανείζονται με ιστορικά χαμηλό κόστος. Οι επιχειρήσεις επαναγοράζουν μετοχές, επεκτείνουν μόχλευση. Οι αγορές αποκτούν εξάρτηση από τη νομισματική στήριξη.
Ταυτόχρονα, οι ανισότητες διευρύνονται. Όταν οι τιμές των μετοχών και άλλων στοιχείων ενεργητικού αυξάνονται ταχύτερα από τους μισθούς, οι κάτοχοι κεφαλαίου ωφελούνται δυσανάλογα. Η νομισματική πολιτική γίνεται — έμμεσα — πολιτικό ζήτημα.
Η Ιαπωνία είχε προειδοποιήσει. Ο κόσμος άκουσε αργά.
Η ειρωνεία της εξόδου
Για χρόνια, η Ιαπωνία θεωρείται παγιδευμένη σε στασιμότητα. Όμως μετά την πανδημία και το παγκόσμιο κύμα πληθωρισμού, οι δυτικές οικονομίες βιώνουν αυτό που η Ιαπωνία είχε αποφύγει: απότομη άνοδο τιμών.
Οι ΗΠΑ και η Ευρώπη αυξάνουν επιτόκια με ταχείς ρυθμούς. Η εποχή του «δωρεάν χρήματος» τελειώνει απότομα.
Κι όμως, η Ιαπωνία παραμένει η τελευταία που εγκαταλείπει την υπερχαλαρή πολιτική. Μόλις το 2024 η Τράπεζα της Ιαπωνίας προχωρά σε συμβολική αύξηση επιτοκίων, κλείνοντας έναν κύκλο 25 ετών.
Το πείραμα που ξεκίνησε το 1999 ολοκληρώνεται σε έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο.
Το μάθημα του 1999
Η ιστορία των μηδενικών επιτοκίων δεν είναι απλώς τεχνική αφήγηση κεντρικών τραπεζών. Είναι η ιστορία μιας οικονομίας που προσπάθησε να νικήσει τη στασιμότητα με εργαλεία που κανείς δεν είχε δοκιμάσει σε τέτοια κλίμακα.
Η Ιαπωνία έδειξε ότι όταν η ζήτηση καταρρέει, τα παραδοσιακά εργαλεία δεν αρκούν. Έδειξε όμως και το τίμημα της παρατεταμένης νομισματικής χαλάρωσης: στρεβλώσεις, εξάρτηση, δύσκολη έξοδο.
Το 1999 δεν ήταν μια απομονωμένη απόφαση. Ήταν το πρώτο κεφάλαιο μιας εποχής που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο οι αγορές αντιλαμβάνονται τον χρόνο, τον κίνδυνο και το κόστος του χρήματος.
Σήμερα, σε έναν κόσμο που προσπαθεί να επαναφέρει την «κανονικότητα» των επιτοκίων, το ιαπωνικό προηγούμενο θυμίζει κάτι απλό αλλά κρίσιμο: ό,τι ξεκινά ως έκτακτο μέτρο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μόνιμο καθεστώς.
